Baskıcı rejimler ortaya çıktıkları coğrafyada siyasi muhalefetin yanı sıra toplumsal hafızayı da yeniden düzenlemeye çalışırlar. Bu düzenlemenin bariz olarak ilk hedefi ise çoğu zaman kadınlar olur. Çünkü kadın bedeni bireysel bir varoluş olmaktan öte kültürün, geleneğin ve toplumsal sürekliliğin taşıyıcısı olarak görülür. Kadını kontrol altına almak, geleceği kontrol altına almanın en kestirme yollarından biridir.Bu nedenle otoriter yapılar, iktidarlarını sağlamlaştırma sürecinde kadınların kamusal alandaki görünürlüğünü azaltır, bedenlerini denetim altına alır ve seslerini bastırır. Politik bir strateji olarak kadının bastırılması, rejimin mutlaklığını pekiştiren sembolik bir zafer hâline gelir.
Nora Twomey’nin Pervane (The Breadwinner) filmi, bu baskı mekanizmasını gündelik hayatın içinden büyük politik sloganlar atmadan; rejimin kadın üzerinde yarattığı çok katmanlı baskıyı, sıradanlığın içindeki sürekliliğiyle görünür kılar. Burada baskı; alışılan, içselleştirilen ve normalleştirilen bir düzen olarak karşımıza çıkar.
Pervane, baskıcı rejimlerin kadınlara yönelmesinin sistematik ve tarihsel bir refleks olduğunu hatırlatır. Film, kadının, baskının mağduru olmanın yanısıra bu baskı altında hayatı sürdürmeye zorlanan bir özne olduğunu göstererek iktidar ile cinsiyet arasındaki ilişkiyi derinleştirir.
Görsel kaynak: hdfilmizle.to
Etimolojik bir trajedi
Pervane (The Breadwinner) ismi bakımından incelendiğinde aynı hikâyenin iki farklı ideolojik okumasını barındıran çift yönlü bir anlam alanı sunar. Türkçedeki “pervane” sözcüğü, ışığa doğru çekilen, dönen ve umudu sembolize eden bir anlamı çağrıştırırken; ingilizce “breadwinner” doğrudan ekonomik bir rolü, ailesinin geçimini sağlayan kişiyi işaret eder. Bu iki ad arasındaki gerilim, filmin merkezindeki kadın karakterin konumunu görünür kılar. “Breadwinner” kavramı, toplumlarda çoğunlukla erkeklikle ilişkilendirilmiş bir rolü ifade eder. Ancak film, bu rolün zoraki ve geçici olarak bir kız çocuğunun omuzlarına yüklenişini anlatır.
Kadının breadwinner hâline gelişi, baskıcı bir rejimin yarattığı zorunluluğun sonucu olarak şekillenir. Öte yandan “pervane” metaforu, bu ekonomik zorunluluğun duygusal ve varoluşsal boyutunu açığa çıkarır. Pervane, hayatta kalmak, ailesini korumak ve varlığını sürdürebilmek için sürekli dönmek, uyum sağlamak ve risk almak zorundadır. Pervane, burada hem umut hem de rejim için tehdit barındıran bir figür hâline gelir
Yasaklanan bedenin arzulanan emeği
Baskıcı rejimlerin kadınlara yönelik en büyük çelişkilerinden biri, onları kamusal alandan silerken aynı anda hayatta kalmanın yükünü de omuzlarına bırakmalarıdır. Pervane, bu çelişkiyi yoksulluk, açlık ve gündelik zorunluluklar üzerinden kurar. Pervane’nin dönüşümü hayatta kalmanın tek yolu olarak belirir. Erkek otoritenin yokluğunda ya da işlevsiz hâle geldiği noktada, kadın geçici olarak “işlevsel” bir özneye dönüştürülür.
Filmdeki dönüşüm, Pervane’nin erkek kimliğine bürünmesidir. Kadının kamusal alanda var olabilmesi için kadınlıktan vazgeçmesi gerekir. Bu durum, baskıcı rejimlerin asıl hedefinin biyolojik cinsiyetten çok kadınlık olduğunu açıkça gösterir. Aslında sorun, kadın olarak görünür olmaktır. Bu dönüşüm, sistemin dayattığı bir uyum biçimidir. Kadın karakter, erkek gibi davranmaya başladığında rejimin doğrudan hedefi olmaktan geçici olarak çıkar. Ancak bu güvenli alan, sahte ve süreksizdir. Kimlik, korunması gereken bir haktan ziyade gerektiğinde çıkarılıp takılan bir maske hâline gelir.
Pervane, bu noktada baskıcı rejimlerin ikiyüzlülüğünü ifşa eder: Kadın yasaklanır ama emeği yasaklanmaz. Kadın susturulur ama ailesini ayakta tutması beklenir. Kadın görünmez kılınır ancak sistemin devamlılığı için vazgeçilmez bir role zorlanır. Bu çelişki, filmin merkezinde yer alan dönüşümün politik anlamını derinleştirir.
Görsel kaynak: hdfilmizle.to
Erkeklik maskesi olarak “bacha posh” ve zorunlu performans
Pervane’de karşımıza çıkan zorunlu kimlik dönüşümü, Afganistan’a özgü olduğu düşünülen ancak aslında patriyarkal düzenin evrensel bir yansıması olan bir pratiğe dayanır: Bacha posh. Bu kültürel uygulama, erkek çocuğu olmayan ailelerde kız çocuklarının geçici olarak erkek kimliğiyle büyütülmesini ifade eder.
Kız çocuk, saçını kestirir, erkek ismi alır, erkek kıyafetleri giyer ve kamusal alanda bir erkek gibi var olur. İlk bakışta bacha posh, kız çocuklarına hareket özgürlüğü tanıyan bir alan gibi görünebilir. Kız çocuğu, erkek gibi davrandığı sürece korunur. Kadınlığa geri dönmesi gerektiğinde ise bu geçici ayrıcalık aniden sona erer. Böylece kadının özgürlüğü tabiri caizse “gerçek bir kadın” olduğunda son bulur.
Bacha posh, kadının kamusal alandaki varlığının yalnızca erkekliğin maskesi altında mümkün kılındığını gösterir. Bu durum, cinsiyetin biyolojik bir gerçeklik yerine, politik bir düzenleme alanı olduğunu söyler. Film bağlamında bacha posh, hayatta kalma stratejisi olarak konumlanır. Bacha posh pratiği, aynı zamanda erkekliğin sistem içindeki ayrıcalıklı konumunu da görünür kılar.
Erkeklik, rejim tarafından dağıtılan bir geçiş kartı gibidir. Kadın bedeni bu karta yalnızca geçici olarak erişebilir. Geçicilik ise, kadının her an geri çağrılabilir ve yeniden görünmez kılınabilir olduğunu hatırlatır. Bu yapı, kadını mutlak bir yasak nesnesi hâline getirip onu sürekli denetlenen, koşullu olarak kabul edilen bir varlığa dönüştürür. Kadın, yalnızca belirli sınırlar içinde kaldığı sürece tolere edilir. Bu sınırların ihlali ise cezalandırılır. Böylece iktidar, görünür şiddetten çok görünmez disiplin mekanizmalarıyla işler.
Pervane’nin sunduğu anlatı, kadınlığın baskı altında tutulmasının rejimin devamlılığı için zorunlu bir strateji olduğunu açığa çıkarır. Sorun kadın olmak değildir. Sorun, kadın olarak kalmakta ısrar etmektir. Film, tam da bu noktada politik bir anlatıya dönüşür ve bireysel bir hikâyeyi kolektif bir iktidar eleştirisine bağlar.
Gerçekliğin panzehiri olarak masal
Pervane’de masallar, bastırılan travmanın ve söylenemeyen gerçeğin anlatı alanıdır. Pervane’nin ölen abisiyle ilişkili masal sahneleri, filmin gerçekçi dünyasından kopuk gibi görünse de aslında baskının en derin izlerini taşır. Masallar, doğrudan dile getirilemeyen korkuların ve kayıpların sembolik ifadesi hâline gelir. Masal anlatısı, şiddetin ve ölümün gündelik hayatın bir parçası olduğu bir dünyada, çocuk zihninin hayatta kalma mekanizması olarak devreye girer. Abi figürü, koruyucu, yol gösterici ve idealleştirilmiş bir erkeklik temsili olarak konumlanır.
Gerçek hayatta vefat etmiş olan abi, masal evreninde yeniden inşa edilir. Bu noktada masallar, iki yönlü işlev üstlenir. Bir yandan kaçış alanı sunarken, diğer yandan baskıcı rejimin yarattığı yıkımı dolaylı biçimde görünür kılar. Gerçek dünyada konuşulamayan ölüm, masalda simgeleşir; söylenemeyen yas, anlatıya dönüşür. Böylece film, travmayı dramatize etmeden derinleştirerek aktarır.
Ölen abi figürü, aynı zamanda sistemin erkekliği nasıl merkezileştirdiğini de ima eder. Erkekliğin yokluğu, aileyi ve düzeni kırılgan hâle getirir. Masaldaki kahramanlık anlatısı ile gerçek hayattaki zorunlu dönüşüm arasında kurulan paralellik, filmin anlatı bütünlüğünü güçlendirir. Masallar, bu bağlamda politik bir dilin dolaylı biçimde kurulmasıdır. Film, baskının anlatılamaz olduğu yerde masalı bir araç olarak kullanır.
Görsel kaynak: hdfilmizle.to
Tarihin tekerrürü: Kabil’den dünyaya bir hatırlatma
Pervane’de anlatılan hikâye, yalnızca geçmişe ait bir trajedi değildir. Film, belirli bir zaman ve mekânda geçse de anlattığı baskı biçimi güncelliğini korumaktadır. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nin Afganistan’dan çekilmesinin ardından Taliban’ın ülke genelinde yeniden iktidarı ele geçirmesi, filmin anlattığı gerçekliğin kurgu ya da tarihe karışmış anlatı değil, süreklilik taşıyan olaylar olduğunu hatırlatır.
Taliban’ın yeniden yönetimi devralmasıyla birlikte kadınlar için kamusal alan bir kez daha sistematik biçimde kapatılmıştır. Eğitim, çalışma ve sokağa çıkma gibi temel haklar, ideolojik gerekçelerle sınırlandırılmış; kadın bedeni yeniden iktidarın denetim alanı hâline getirilmiştir. Bu bağlamda Pervane, politik bir hatırlatma işlevi görür. Film, kadınların baskı altında tutulmasının geçici rejimlere özgü bir durum olmadığını, küresel güç dengeleriyle doğrudan ilişkili olduğunu gösterir.
Büyük politik kararların bedelini, dezavantajlı gruplar öder. ABD’nin çekilme süreci, Afgan kadınları için bir özgürlük vaadinin sessizce geri alınması anlamına gelmiştir. Bu durum, filmin merkezinde yer alan kadın hikâyesini bireysel bir dram olmaktan çıkarır ve küresel bir sorumluluk meselesine dönüştürür.
Pervane, tam da bu noktada sinemanın politik gücünü hatırlatır: Unutturulmaması gerekeni anlatmak. Film sona erdiğinde hikâye bitmez. Çünkü gerçek dünyada kadınlar hâlâ görünmez kılınmakta, hâlâ erkekliğin maskesi altında hayatta kalmaya zorlanmaktadır. Pervane, bu nedenle sadece izlenen bir film olmaktan çok; ses çıkarılması gereken bir anlatıdır.
Kaynakça:
Nellaety, D. (2024). Gender semiotics in the film The Breadwinner. Eduvest – Journal of Universal Studies, 4(4), 1746–1755.
Dokur, E. (2025). Deterritorialization in animation: Narrative and space in The Breadwinner through the lens of Deleuze’s philosophy. ArtGrid, 7(2), 323–337.
Görsel kapak: hdfilmizle.to
