Klasik feminist teori, kadın bedenini tarihsel olarak erkek egemenliğinin şekillendirdiği bir kontrol alanı olarak görür. Özellikle ikinci dalga feminizmin öncüsü olan Simone de Beauvoir, kadının toplumsal olarak inşa edilen bir varlık olduğunu savunarak biyolojik cinsiyetin değil, toplumsal cinsiyetin belirleyici olduğunu öne sürer.
Bu yaklaşımda kadın bedeni, patriyarkanın hem kültürel hem de ekonomik tahakkümünün bir nesnesi hâline gelmiştir. Susan Bordo ve Sandra Bartky gibi teorisyenler, modern kapitalist toplumlarda kadın bedeninin normlara uydurulmak üzere disipline edildiğini, zayıflık, güzellik ve gençlik gibi ideallerin kadınlara dışsal olarak dayatıldığını belirtir. Bu çerçevede, kadın bedeninin sergilenmesi, teşhiri ya da ticarileştirilmesi neredeyse daima ataerkil sistemin bir devamı olarak değerlendirilir.
Kadın temsili, medya ve sanat gibi alanlarda genellikle “erkek bakışı”nın (Laura Mulvey) nesnesi hâline gelir; kadın izleyen değil, izlenen, üreten değil, temsil edilen bir figür olarak konumlandırılır. Dolayısıyla klasik feminizm için kadın bedenine dair özgürlük iddiaları çoğu zaman sistemin araçsallaştırmasıyla iç içe geçmiş bir yanılsamadır.
Postmodern teorilerle bedenin yeniden inşası
Postmodern feminist teori, bu bütüncül ve genelleyici yaklaşımı sorgular; “kadın” kavramının sabit ve evrensel bir özneye indirgenemeyeceğini savunur. Judith Butler’ın performatif cinsiyet kuramı bu noktada devreye girer: kadınlık, biyolojik bir verili değil, tekrar eden toplumsal eylemlerle inşa edilen bir süreçtir.
Bu çerçevede beden, yalnızca kontrol edilen bir alan değil, aynı zamanda kimliğin yeniden kurulduğu bir sahneye dönüşür. Donna Haraway’in sibernetik kadın (cyborg) imgesiyle temsil ettiği gibi, teknolojik çağda bedenler yalnızca doğanın bir uzantısı değildir; kültür, teknoloji ve iktidar ilişkilerinin kesişiminde yeniden biçimlenebilir.
Irigaray ve Cixous gibi teorisyenler ise, kadınlara kendi deneyimlerini kendi dilleriyle yazmaları gerektiğini salık vererek kadın bedenini hem sembolik hem de yazınsal bir direniş alanı olarak kurarlar. Postmodern feminist teoriye göre, kadın bedeninin sergilenmesi her zaman nesneleşme anlamına gelmez; tersine, bu sergileme bir ifade biçimi, hatta iktidara karşı stratejik bir karşı oyun olabilir.
Bu bakış açısı, kadınların bedensel temsillerini tek bir etik norm çerçevesinde yargılamak yerine, çoklu anlamlar üretme potansiyelini dikkate alır. Böylece beden, sadece üzerinde iktidar kurulan bir alan değil; aynı zamanda özneleşmenin, deneyimin ve estetik üretimin aktif bir parçası olarak yeniden düşünülür.
Sydney Sweeney örneği
Geçtiğimiz yıllarda adından sıkça söz ettiren ünlü aktris Sydney Sweeney, bu bağlamda yaşanan tartışmalara önemli bir örnek teşkil ediyor. Özellikle geçtiğimiz ay gerçekleştirdiği yeni sabun çalışması “Bathwater Bliss with Dr. Squatch” kamuoyunda büyük yankı uyandırdı. Sydney Sweeney’nin duş suyundan üretildiği iddia edilen bu erkek sabunu, bir kadının stratejik bir ifadesi mi yoksa onun nesneleştirilmesine hizmet eden bir araç mı? Bu soru, toplumu adeta ikiye böldü.
Bahsi geçen sabun kampanyası, akademideki klasik feminist teori ile postmodern feminist teori arasındaki çatışmanın gündelik yaşama yansıması olarak yorumlanabilir. Bir kesim bu reklam çalışmasını, yıllardır süregelen feminist mücadeleye vurulmuş bir hançer olarak görürken; bir diğer kesim ise bunun kadın bedeni ve kimliği üzerinden gerçekleştirilen “özgürleştirici” bir eylem olduğunu savunuyor.
Burada “özgürlük” kavramı, oldukça derin ve çok boyutlu bir anlam taşır. Bu nedenle bireylerin özgürlük anlayışı ve özgürleşme biçimleri, bu tarz tartışmalarda belirleyici bir kırılma noktası hâline geliyor. Kadının özgürlüğü, bir başkası üzerinden şekillenebilir mi? Ya da özgürleşme yalnızca toplumun bir kesimini koruyabiliyorsa, bu durum gerçekten bir özgürleşme biçimi olarak değerlendirilebilir mi?
Sydney Sweeney, aldığı kararlar ve temsil ettiği tartışmalar doğrultusunda uzun süre daha gündemde kalacağa benziyor. Söz konusu sabun örneği, akademik kuramların yalnızca metinler ve tezler arasında değil, günlük yaşam pratikleri üzerinden de nasıl şekillendiğini gösteren çarpıcı bir örnek niteliğinde. Peki, siz bu sabun çalışması konusunda ne düşünüyorsunuz?
Kullanılan Kaynaklar
The “difference” of postmodern feminism, Teresa L. Ebert
Postmodernism, feminism and the question of difference, Fiona Williams
The internet has a wild obsession with Sydney Sweeney’s body. So she got in on the joke. Charles Trepany/ Usa Today
Sydney Sweeney’s Fans Wanted Her Bath Water. Now They Can Buy It. The New York Times
