Beyazperdede kadın temsili
Klasik anlatı sinemasında kadının konumu, büyük oranda eyleyen ve anlatıyı yönlendiren bir “özne” değil; bakışın, arzunun ve hikâyenin nesnesi olarak şekillenmiştir. Feminist film teorisyeni Laura Mulvey’in kavramsallaştırdığı “Male Gaze” (Erkek Bakışı), beyazperdenin doğasındaki eril tahakkümü açığa çıkarır.
Erkek bakışına göre sinema salonundaki seyirci, kameranın bakışı ve erkek karakterin bakışı birbiriyle bütünleşir. Kadın karakter ise bu üçlü bakışın odağında haz alınan, seyredilen ve edilgen kılınan bir görsel figür haline getirilir.
Kadının beyazperdedeki varlığı çoğunlukla erkeğin eylemlerini tetikleyen, onun arzularını tatmin eden ya da erkeğin kimliğini tamamlayan ikincil bir rolden ibarettir. Kadın bedeni parçalanarak, nesneleştirilerek ve belirli estetik kalıplara hapsedilerek “görsel bir şölen” ögesi olarak sunulur. Bu durum, kadının kendi hikâyesinin öznelliğini elinden alarak onu beyazperdede edilgen bir konuma iter.
Kadınların “öteki” olması
Beyazperdedeki nesneleştirme süreci, tüm kadınlar için aynı şekilde ya da tek tip olarak gerçekleşmez. Ana akım sinema ve hatta erken dönem feminist düşünce, uzun süre “kadın” kavramını tek bir kalıptan ibaret sanma hatasına düşmüştür. Bu süreçte Batılı, beyaz, şehirli ve orta sınıftan gelen kadınların yaşadıkları, sanki dünyadaki bütün kadınların ortak tecrübesiymiş gibi sunulmuştur. Böyle bir bakış açısı; Batı dışı coğrafyalardan gelen, farklı etnik kökenlere, dini inançlara veya alt sınıflara mensup kadınları perdede görünmez kılmış ya da onları ikinci plana atarak “öteki” haline getirmiştir.
İşte bu eşitsizliği ve karmaşık ezilme biçimlerini tam olarak anlayabilmek için Kimberlé Crenshaw’un “kesişimsellik” (intersectionality) adını verdiği yaklaşımı önem kazanır. Kesişimsellik fikri; toplumsal cinsiyet, ırk, etnisite, sınıf ve din gibi kimlik özelliklerinin bir birbirinden ayrı çalışmadığını, aksine hepsinin birbiriyle kesişerek kişiye özel, katmanlı baskı biçimleri yarattığını söyler. Crenshaw’un bu kavramı geliştirirken vurguladığı en temel nokta, tek boyutlu hak mücadelelerinin ya da analizlerin birden fazla ayrımcılığa aynı anda maruz kalan kadınları göremez hale getirdiğidir.
Beyazperde bağlamında düşündüğümüzde kesişimsellik, bir kadının perdedeki temsilinin sadece “kadın olduğu için” değil, taşıdığı diğer kimliklerle birlikte nasıl şekillendiğini gösterir. Örneğin, siyah ya da Doğu toplumundan gelen bir kadının beyazperdedeki ötekileştirilme hikayesi sadece erkek egemen yapıdan kaynaklanmaz. Bu kadın, aynı zamanda ırkçı önyargıların, kolonyal/oryantalist bakış açısının ve sınıfsal dışlanmışlığın da eşzamanlı olarak hedefi olur. Perdede çoğunlukla kendi kararlarını alamayan, pasif, kurtarılmayı bekleyen, iradesiz ya da sadece “farklı ve egzotik” bir unsur olarak temsil edilir. Kesişimsel yaklaşım, tam da bu noktada bizlere bir kadının yaşadığı baskının tek bir nedene indirgenemeyeceğini; ırk, sınıf, cinsiyet ve din gibi tüm bu fay hatlarının bir ağ gibi birbiriyle örüldüğünü hatırlatır. Dolayısıyla beyazperdede kadınların yaşadığı haksızlıkları ve baskıları incelerken cinsiyeti; ırk ve sınıf gibi diğer toplumsal gerçekliklerden ayrı düşünmek, toplumsal resmi ve filmlerin arkasındaki asıl mesajı eksik okumamıza neden olur.
Sınıfsal farklılıklar ve görünmeyen emek
Beyazperdede kadın temsilinin en belirleyici ancak sıklıkla göz ardı edilen boyutlarından biri de sınıfsal katmanlaşma ve bu katmanlaşmanın şekillendirdiği görünmeyen emek mekanizmalarıdır. Alt sınıfa, proletaryaya ya da göçmen topluluklara mensup kadınlar, perdede çoğunlukla çifte bir sömürü kıskacında resmedilir; bu kadınlar bir yandan kamusal alanda ağır ve güvencesiz iş koşullarında çalışarak sınıfsal ezilmeye maruz kalırken, diğer yandan ev içindeki çocuk ve yaşlı bakımı, temizlik ve yemek gibi tüm karşılıksız bakım emeğini tek başlarına üstlenmek zorunda bırakılırlar. Sinema anlatıları, proleter kadınların omuzundaki bu ağır ev içi görünmeyen emek yükünü ve çifte ezilmişliği zaman zaman seyircide acıma duygusu uyandıran dramatik bir unsur, zaman zaman da sorgulanmadan kanıksanmış, “doğal” kabul edilen bir toplumsal durum olarak sunar. Böylece işçi sınıfı kadınlarının hem kamusal hem de özel alanda ürettiği değer görmezden gelinirken, onların omuzundaki çifte yük beyazperdede toplumsal gerçekliğin kanıksanmış bir parçası haline getirilir.
Toplumsal cinsiyet kalıplarının yeniden üretimi
Sonuç olarak beyazperde; 19. yüzyılın sonlarından günümüze kadar uzanan süreçte yalnızca hikâyelerin aktarıldığı bir mecra olmamış, aksine iktidar ilişkilerini ve toplumsal cinsiyet kalıplarını yeniden üreten güçlü bir temsil aygıtı olarak işlev görmüştür.
“Male Gaze” kavramının açıkça ortaya koyduğu üzere, kadının perdede erkeğin arzularına hizmet eden edilgen bir nesneye dönüştürülmesi; Kimberlé Crenshaw’un kesişimsellik kuramıyla genişletildiğinde, ırk, sınıf, etnisite ve din gibi değişkenlerle birleşerek kadınların katmanlı biçimde “Öteki” kılınmasına yol açmıştır. Bununla birlikte sinema, proleter ve işçi sınıfından kadınların kamusal alandaki sınıfsal sömürüsünün yanı sıra ev içi görünmeyen ve karşılıksız emeğini de çoğunlukla dramatik bir öge ya da kanıksanmış bir toplumsal dekor olarak kurgulamıştır. Dolayısıyla beyazperdedeki kadın temsilini doğru anlamak ve dönüştürmek; cinsiyet, ırk ve sınıf kesişimindeki bu eşitsizlik katmanlarını bütüncül bir yaklaşımla sorunsallaştırmaktan ve sinemasal anlatıları daha özgürleştirici, kapsayıcı bir dille yeniden inşa etmekten geçmektedir.
Kaynakça:
- Akülkü, H. (2024). KESİŞİMSELLİK PARADİGMASI ÇERÇEVESİNDE FEMİNİST YAKLAŞIMLARIN FARKLILIKLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ. Akademik Hassasiyetler, 11(26), 662-689.
- Çakır, H. (2016). KADINLARIN SINIFI ÜCRETLİ EV EMEĞİ VE KADIN ÖZNELLİĞİNİN İNŞASI. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 4(8), 266-285.
- Erkal, K. (2024). Feminist Sinemada Öteki Olarak Erkek-Kadın İmgeleri: “Erkeksiz Kadınlar” Film Örneği. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 55, 48-69.
- Özüdoğru, B. (2018). BEYAZ FEMİNİZM VE ÖTEKİ KADINLAR. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(12), 304-319.
