Bedeni bir direniş alanına dönüştürmek: Şükran Moral
Türkiye’de performans sanatının en çarpıcı isimlerinden biri olan Şükran Moral, sanatı yalnızca estetik bir üretim alanı olarak değil, toplumsal normların sınandığı bir mücadele zemini olarak ele alır. 1990’lı yıllardan itibaren gerçekleştirdiği performanslarında kadın bedeni, cinsiyet rolleri, din, göç, şiddet ve kurumsal iktidar gibi konuları doğrudan kamusal alana taşımıştır.
Sanatçı, galerilerin güvenli sınırları yerine genelevleri, hamamları, akıl hastanelerini ve sokakları seçerek sanatın gündelik hayatla kurduğu ilişkiyi yeniden tanımlar. İstanbul Modern‘in de belirttiği gibi Moral, bu mekânları performans, video ve enstalasyonları için birer eleştirel platforma dönüştürür. Şükran Moral’ın sanatında beden yalnızca temsil edilen bir nesne değildir; doğrudan politik bir özneye dönüşür. Moral, kendi bedenini kullanarak ataerkil düzenin görünmez sınırlarını görünür kılar.
Bordello: Kadın bedeninin metalaştırılmasına karşı
Moral’ın en çok ses getiren performanslarından biri olan Bordello (1997), İstanbul Yüksekkaldırım’daki bir genelevde gerçekleştirilmiştir. Sanatçı, genelevin kapısına “Çağdaş Sanat Müzesi” yazılı bir tabela asmış; elinde “Satılık” yazılı bir kâğıt tutarak kadın bedeninin ve sanat eserinin piyasa içindeki dolaşımını aynı düzlemde sorgulamıştır. Açıkça teşhir edilen kadın bedeni ile sanat piyasasında alınıp satılan sanat nesnesi arasında kurduğu ilişki, izleyiciyi rahatsız eden bilinçli bir karşılaştırmadır. Bu performansın asıl gücü provokasyonundan değil, görünmez kabul edilen bir gerçeği görünür kılmasından gelir.
Şükran Moral, kadın bedeninin tarih boyunca denetlenen, metalaştırılan ve tüketilen bir nesneye dönüştürülmesini eleştirirken, sanat dünyasının ekonomik ve kurumsal yapısını da aynı sorgulamanın içine dâhil eder. Böylece genelev ile sanat kurumunu aynı eleştirel çerçevede buluşturarak izleyiciyi alışılmış estetik beklentilerinin dışına çıkarır.
Hamam: Cinsiyetlendirilmiş mekâna bir müdahale
1997 yılında gerçekleştirdiği Hamam performansında Şükran Moral, bir kameraman eşliğinde Galatasaray Hamamı’nın erkekler bölümüne girerek performansını gerçekleştirir. Çalışma, Moral’ın toplumsal cinsiyet normlarıyla olduğu kadar, sanat tarihindeki oryantalist hamam temsilleriyle de hesaplaşmasının önemli örneklerinden biridir. Performans, 5. Uluslararası İstanbul Bienali bağlamında da yer almıştır.
Moral’ın müdahalesi yalnızca erkeklere ayrılmış bir mekâna girmekten ibaret değildir. Batı sanatında yüzyıllar boyunca kadın bedeninin erotik bir imge olarak yer aldığı hamam tasvirlerinin aksine, sanatçı bu kez kendisini erkeklerin bulunduğu gerçek bir hamamın içine yerleştirir. Böylece geleneksel hamam imgesinin bakış düzenini tersine çevirerek kadın bedeninin nasıl temsil edildiğini ve cinsiyetlendirilmiş mekânların nasıl kurulduğunu sorgular.
Akademik çalışmalarda da Hamam, oryantalist temsil biçimlerinin ve eril bakışın dönüştürülmesi bağlamında değerlendirilmektedir. Bu nedenle Hamam, yalnızca “yasak bir yere giren kadın” hikâyesi olarak okunamaz. Moral’ın asıl müdahalesi; beden, mekân ve bakış arasındaki ilişkiyi görünür hâle getirmesidir. Sanatçı, kendisini yalnızca temsil edilen bir kadın bedeni olmaktan çıkararak bakışı yönlendiren ve mekânın kurallarını sorgulayan bir özneye dönüştürür.
Bugün neden günceliğini koruyor?
Şükran Moral’ın performansları üzerinden yaklaşık otuz yıl geçmiş olmasına rağmen kadın bedeni üzerindeki toplumsal denetim, kamusal alanın cinsiyetlendirilmesi ve ifade özgürlüğü tartışmaları güncelliğini koruyor. Bu nedenle Moral’ın sanatı yalnızca Türkiye çağdaş sanatının önemli örnekleri değil; feminist sanat tarihinin de güçlü müdahaleleri arasında yer alıyor. Sanatçının eserleri, izleyiciyi konfor alanından çıkararak sanatın sadece güzel olanı değil, rahatsız eden gerçekleri de görünür kılabileceğini hatırlatıyor.
Kaynakça:
- İstanbul Modern. Şükran Moral – Bordello (1997).
- İstanbul Modern. Şükran Moral – Bakırköy Akıl Hastanesi.
- Özdemir, B. G. (2025). Haptik Görsellerle Feminist Manifesto: Şükran Moral’den Bordello ve Hamam. Sanat ve Tasarım Dergisi, 15(2).
- Sayar, M. (2016). Şükran Moral Sanatında Karşı-Temsil Odakları. Sanat Yazıları.
Görsel Kaynak:
