Günümüzde sosyal adalet tartışmaları genellikle büyük ekonomik politikalar üzerinden yürütülür. Oysa bazen küçük gibi görünen bir ihtiyaç, aslında çok daha derin bir eşitsizliğin göstergesidir. Period poverty yani adet yoksulluğu da tam olarak böyle bir mesele. Temel bir biyolojik sürecin maliyetli hale gelmesi, aslında sistemsel bir adaletsizliğin en somut örneklerinden biridir.
Görsel kaynak: nytimes.com
Ped ve tampon yardım değil haktır
“Period poverty” (adet yoksulluğu), regl döneminde kullanılan hijyen ürünlerine maddi yetersizlik nedeniyle erişememe durumunu ifade eder. Kavram yalnızca ürün eksikliğini değil; aynı zamanda bilgiye erişim, hijyen koşulları ve toplumsal damgalanma gibi sorunları da kapsar. Dünyada milyonlarca insan bu nedenle eğitimden geri kalmakta, sağlık sorunları yaşamakta ve sosyal hayattan dışlanmaktadır. Bu noktada İskoçya’nın attığı adım, hem bir sosyal politika hem de bir zihniyet dönüşümüdür.
İskoçya, 2021 yılında kabul edilen yasa ile dünyada bir ilki gerçekleştirerek regl ürünlerine ücretsiz erişimi yasal bir hak haline getirdi. Düzenlemeye göre yerel yönetimler ve eğitim kurumları, ihtiyaç duyan herkese bu ürünleri ücretsiz sağlamakla yükümlü. Üstelik bu erişim yalnızca sembolik değil; ürünlerin kolay ulaşılabilir, çeşitli ve insan onuruna uygun şekilde sunulması da zorunlu tutuluyor. Bu yaklaşımın en çarpıcı yönü; meseleyi bir yardım değil, bir hak olarak tanımlaması. Çünkü adet ürünleri lüks değil, zorunluluktur. İskoçya hükümeti de bu gerçeği kabul ederek 2018’den bu yana milyonlarca sterlin yatırım yapmış ve sistemi kademeli olarak yaygınlaştırmıştır.
Görsel kaynak: unwomen.org
Ücretsiz erişim neden önemli?
Adet yoksulluğu, özellikle gençler üzerinde doğrudan etkili. Birçok öğrenci, gerekli ürünlere ulaşamadığı için okula gitmekten kaçınabiliyor. Bu da eğitimde fırsat eşitsizliğini derinleştiriyor. İskoçya’nın uygulaması ise bu döngüyü kırmayı hedefliyor: Okullarda, üniversitelerde, kütüphanelerde ve hatta spor merkezlerinde ücretsiz ürünlere erişim sağlanarak kimsenin bu nedenle geri kalmaması amaçlanıyor.
Görsel kaynak: thelittlehawk.com
Elbette her politika gibi bu uygulama da eleştirilerden tamamen muaf değil. Bazı kurumlarda bütçe kısıtları nedeniyle erişimin daraltıldığı yönünde tartışmalar yaşanıyor. Ancak bu eleştiriler bile aslında önemli bir gerçeği ortaya koyuyor: Artık mesele, ürünlerin ücretsiz olup olmaması değil, nasıl daha iyi sağlanacağı. İskoçya’nın attığı adım, diğer ülkeler için de güçlü bir örnek oluşturuyor. Çünkü sosyal devlet anlayışı, sadece büyük ekonomik reformlarla olmaz. Bireyin günlük yaşamını doğrudan etkileyen ihtiyaçlara verilen yanıtlarla da ölçülür.
Period poverty, görünmeyen ama etkileri son derece somut olan bir eşitsizliktir. İskoçya ise bu sorunu görmezden gelmek yerine, onu ortadan kaldırmayı hedefleyen somut bir model sunmuştur. Belki de asıl soru şudur: Bu kadar temel bir ihtiyaç söz konusuyken, diğer ülkeler neden hâlâ aynı adımı atmıyor?
Kaynakça:
Fife Council. (t.y.). Period poverty.
Fife Council. (2025). Fife Council champions access to free period products.
Scottish Government. (t.y.). Access to free period products.
Scottish Government. (2022). Period Products (Free Provision) (Scotland) Act 2021: Equality impact assessment.
Scottish Parliament. (2020). Period poverty and access to products.
STV News. (2023). Fife Council makes free period products available online.
The Courier. (2022). Where can I get free period products in Tayside?
West Dunbartonshire Council. (t.y.). Period positive.
Görsel kapak: economist.com
