Toplumsal cinsiyet rolleri, tarih boyunca kadınlara ve erkeklere atfedilen davranış, sorumluluk ve beklentilerin “doğal” değil öğrenilmiş olduğunu gösteren güçlü bir kavramsal çerçeve sunar.
Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet
Cinsiyet kavramı, tartışmalı bir kimlik alanı olmuştur. Latince köken olarak “bölünme” kavramından türemiş olsa da modern düşünce içerisinde kadın ve erkek olarak nitelendirilen ikili yapı, biyolojik işlevlerin ötesinde toplumsal yapı içerisinde sosyo-politik bir inşaya dönüşmüştür. Toplumsal cinsiyet kavramı ise bu söylemi tersine çevirerek cinsiyetin doğal olmadığını, normlar, pratikler ve toplumsal yapı içerisinde sürekli yeniden üretilen dinamik bir süreç olduğunu ortaya koymaktadır.
Toplumsal cinsiyet rolleri nedir?
Sosyolojik yaklaşım, 1970’li yıllara kadar kadınlar ve erkekler arasındaki farklılıkların biyolojik olarak değil toplumsallaşmanın bir sonucu olarak var olduğunu ileri sürmüştür. Toplumsal cinsiyet rolleri, toplum tarafından şekillendirilen ve bireylerden beklenen, bireylere atfedilen tutum ve eylemlerin tümüdür ve bu doğrultuda, her toplumun kendine özgü beklentileri, rol kalıpları mevcuttur. Bu bağlamda, kadın ve erkeğe nasıl davranılması gerektiği, hangi cinsiyetin hangi rolü üstlenmesi gerektiği toplum tarafından, toplumsal yapı içerisinde belirlenmektedir.
Dönemsel koşullara göre toplumsal cinsiyet rolleri
Toplum tarafından bireylere atfedilen roller, farklı dönemsel koşullara göre değişiklik gösterebilmektedir. İlkel toplumlarda erkeklerden beklenen rol avcılıkla uğraşmasıyken kadınlardan beklenen toplayıcılık yapmasıydı. Sanayi toplumlarında kadınlardan beklenen rol ve görevler ev içi işlerle ilgiliyken erkeklerden beklenen ev dışındaki kariyerlerini ilerletmeleri yönündeydi. Bu bağlamda, toplum tarafından kadın ve erkeğe atfedilen toplumsal cinsiyet rolleri ve kalıpları çerçevesinde toplumsal iş bölümü de şekillenmiştir.
Toplumsal cinsiyet rollerine dair yaklaşımlar
Toplumsal cinsiyet rollerine dair farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Biyolojik yaklaşım, kadınların feminen (kadınsı) rollere eğilim gösterirken erkeklerin ise maskülen (erkeksi) cinsiyet rolüne doğal olarak eğilim gösterdiğini savunmaktadır. Sosyolojik yaklaşım, kadın ve erkeklere yüklenen maskülen ve feminen rollerin biyolojik özellikler ile bağlantılı olmadığını, toplumsallaşma süreci içerisinde öğrenilmiş roller olduğunu savunmaktadır. Feminist yaklaşım ise, toplumsallaşma süreci ile öğrenilmiş olan rollerin süreç içerisinde değişebileceğini ve farklı roller oluşabileceğini ileri sürmektedir.
Toplumsal cinsiyet rolleri, tarih boyunca kadınlara ve erkeklere atfedilen davranış, sorumluluk ve beklentilerin “doğal” değil öğrenilmiş olduğunu gösteren güçlü bir kavramsal çerçeve sunar. Toplumsal cinsiyet, sabit bir kader değil; dönüştürülebilir bir süreçtir. Kadınların, erkeklerin ve tüm cinsiyet kimliklerinin üzerindeki kalıplaştırıcı roller sorgulandıkça; daha eşitlikçi, daha özgür ve daha kapsayıcı bir toplumsal düzenin mümkün olduğu görünür hale gelir.
KadınKöy olarak bu dönüşümün sesini büyütmeyi, rollerin değil insanların özgürleştiği bir dünya için bilgi üretmeyi ve dayanışmayı sürdürmeyi amaçlıyoruz.
Kaynakça:
Artukarslan, B. (2023). Marka aktivizminde “Femvertising” kavramına ilişkin tüketici yaklaşımları (Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Halkla İlişkiler ve Reklamcılık Ana Bilim Dalı).
Bozkuş, B. N. (2022). Feminist reklamlar (Femvertising) üzerine bir alımlama çalışması (Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü). YÖK Tez Merkezi.
Cihangiroğlu, E. (2018). Reklamlarda toplumsal cinsiyet açısından kadın temsilleri ve femvertising kavramı [Working Paper No. 148]. İstanbul Ticaret Üniversitesi Dış Ticaret Enstitüsü Tartışma Metinleri, 2–13.
Marshall, G. (1999). Sosyoloji sözlüğü (O. Akınhay & D. Kömürcü, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi belirtilmemiştir.)
