Kadın olmak, tek başına her şeyi açıklamaya yeter mi? Kimberlé Crenshaw’ın 1989’da ortaya attığı “kesit feminizm” (intersectionality) kavramı bu soruya güçlü bir yanıt veriyor. Çünkü kadınların yaşadığı eşitsizlik yalnızca “kadın” oldukları için değil; aynı zamanda sınıf, etnisite, engellilik ya da göçmenlik gibi başka kimliklerin üst üste binmesiyle daha da ağırlaşabiliyor.
Başka bir deyişle: Hepimiz aynı kadınlık deneyimini yaşamıyoruz. İstanbul’da beyaz yakalı bir kadın ile Antep’te gündelikçi olarak çalışan göçmen bir kadının hikâyesi aynı değil.
Kesit Feminizm nedir?
Kesit feminizm, toplumsal eşitsizliklerin tek bir boyutta değil; birden fazla kimliğin kesişiminde ortaya çıktığını anlatan bir kavramdır. Kimberlé Crenshaw tarafından 1989’da ortaya atılan bu yaklaşım, özellikle siyah kadınların hem ırk hem de cinsiyet temelli ayrımcılığa aynı anda maruz kaldığını görünür kılmak için geliştirilmiştir.
Görsel Kaynağı: ethics.org.au
Bu yaklaşıma göre kadın olmak, tüm deneyimleri açıklamaya yetmez. Sınıf, etnisite, engellilik, cinsel yönelim ya da göçmenlik gibi kimlikler cinsiyetle birleştiğinde ayrımcılık katlanarak artar.
- Türkiye’de bir Kürt kadın hem kadın kimliği hem de etnik kökeni nedeniyle çifte dezavantaj yaşar.
- Bir mülteci kadın hem göçmen hem de kadın kimliği nedeniyle çok daha kırılgan bir konumda bulunur.
Bu bakış açısı, toplumsal cinsiyet eşitliği mücadelesini daha kapsayıcı ve gerçekçi kılar; çünkü kadınların tek tip bir grup olmadığını, farklı kimlik ve koşulların hayatlarını farklı şekillerde etkilediğini hatırlatır.
Kesit Feminizm ne söylüyor?
Crenshaw’ın vurguladığı gibi, ayrımcılık tek bir hat üzerinden işlemez; tıpkı yolların kesişmesi gibi, farklı ayrımcılık biçimleri çakışır. Irkçılık, cinsiyetçilik ve sınıf ayrımcılığı üst üste geldiğinde daha görünmez ama çok daha derin eşitsizlikler ortaya çıkar.
ABD’de siyah kadınların yaşadığı deneyim bunun en çarpıcı örneğidir. Hem kadın hem de siyah oldukları için iş başvurularında daha kolay eleniyorlardı. Ancak bu deneyim ne yalnızca “kadın” kategorisine ne de yalnızca “siyah” kategorisine sığabiliyordu. İşte bu nedenle kesit feminizm, görünmez kılınan hikâyeleri görünür hale getiren güçlü bir araçtır.
Türkiye’de kesişim noktaları
Türkiye’de “ırk” kavramı pek kullanılmasa da etnik kimlik, sınıf ve cinsiyetin kesişimleri oldukça belirgindir:
- Mülteci kadınlar: Hem yabancı olmaktan kaynaklanan önyargılara maruz kalıyorlar hem de kadın oldukları için kayıt dışı ve düşük ücretli işlerde sömürülüyorlar.
- Roman kadınlar: Hem etnik ayrımcılıkla hem de yoksullukla mücadele ediyorlar.
- Ev işçisi kadınlar: Çoğu göçmen ya da düşük gelirli; sendikasız, güvencesiz çalışıyorlar ve ev içi bakım emeği de omuzlarına yükleniyor.
- Engelli kadınlar: Hem cinsiyetçilik hem de erişim engelleri nedeniyle toplumda görünmez hale geliyorlar.
- LGBTİ+ bireyler: Heteronormatif toplumda, hem kadın kimlikleri hem de cinsel yönelimleri veya görünüşleri nedeniyle dışlanıyorlar.
Bu örnekler bize, tek tip bir “kadın deneyimi”nden söz etmenin mümkün olmadığını açıkça gösteriyor.
Güncel mücadeleler
Kesit feminizm, Türkiye’de yalnızca akademik bir tartışma konusu değil; aynı zamanda sahada da güçlü bir karşılık buluyor. Kadın örgütleri artık göçmen, engelli ve LGBTİ+ kadınların ihtiyaçlarını da dikkate alan politikalar talep ediyor.
Yerel direnişlerde, örneğin Kazdağları’ndaki çevre hareketlerinde, köylü kadınların mücadelesi hem ekolojik hem de toplumsal cinsiyet odaklı bir çizgiye oturuyor. Sosyal medya kampanyaları da, özellikle #İstanbulSözleşmesiYaşatır örneğinde olduğu gibi, farklı kimliklerden kadınların ortak taleplerini görünür kılıyor.
Siyaset açısından önemi
Bugün Türkiye’de siyaset hâlâ “kadın”ı tek bir profil üzerinden düşünme eğiliminde: Genellikle kentli, eğitimli ve orta sınıf bir kadın profili görünür kılınıyor. Ancak kesit feminizm bize bu bakışın yetersiz olduğunu hatırlatıyor.
- Kadın istihdamını artırmaya yönelik politikalar, göçmen kadınların yasal statülerini ve kreş/bakım hizmetlerine erişimlerini de dikkate almalıdır.
- Şiddetle mücadele politikaları, engelli kadınların erişilebilirlik ihtiyaçlarını görmezden gelmemelidir.
Kısacası, politikaların tek bir kadın profilini esas alması ve çeşitliliği hesaba katmaması eşitsizlikleri derinleştirmektedir.
Görünmeyeni görünür kılmak
Crenshaw’ın altını çizdiği gibi, eşitsizlikler katmanlıdır. Bu katmanlar göz ardı edildiğinde, en kırılgan grupların hikâyeleri hep arka planda kalır.
Türkiye’de daha adil bir siyaset ve daha kapsayıcı bir demokrasi için, kadınların farklı kimliklerini ve deneyimlerini merkeze alan bir bakışa ihtiyaç var.
Çünkü gerçek eşitlik, en görünmez kalanları da kapsayabildiğinde mümkündür.
Kaynak:
Kimberlé Crenshaw, (1989). Demarginalizing the Intersection of Race and Sex.
Patricia Hill Collins, (1990). Black Feminist Thought: Knowledge, Consciousness, and the Politics of Empowerment.
Kapak Görseli: nmaahc.si.edu
