Toplumsal cinsiyet rolleri, biyolojik cinsiyetten değil, toplumun bireylere yüklediği davranış, görev ve sorumluluk beklentilerinden oluşur. Rollerin en kuvvetli biçimde öğretildiği yer ise ailedir. Aile, çocukların ilk sosyal çevresi olarak hem doğrudan beklentilerle hem de gözlem yoluyla kız ve erkek çocuklara farklı beklentiler yükler. Bu süreç, çocukların daha ilk yaşlardan itibaren ne yapması gerektiğini öğrenmelerini sağlar.
Türkiye’de geleneksel toplumsal yapıya sahip ailelerde kız ve erkek çocuklarına yüklenen roller bariz biçimde ayrışır. Kız çocuklarından ev içi işlere yardım etmeleri, sofrayı kurmaları, ev temizliği ve benzeri sorumlulukları üstlenmeleri beklenirken; erkek çocuklarından bu beklentiler genellikle dile getirilmez. Kız çocuklarının annelerini model alarak ev içi görevlerde aktif rol üstlenmesi beklenir; oysa erkek çocukları sokakta oynama, bağımsız olma ve ileride aile reisliği gibi rollerle sosyalleştirilir.
Görsel kaynak: indyturk.com
Roller sadece ev alanında dağıtılmıyor
Çocukların bu roller doğrultusunda yetiştirilmesi, sadece ev içindeki davranış kalıplarıyla sınırlı kalmaz; eğitimde ve sosyal hayatta da kendini gösterir. Örneğin, yapılan araştırmalar kız çocuklarının ev içi sorumluluklara daha erken yaşta dahil edildiğini; erkek çocuklarının ise daha özgürce dışarıda zaman geçirdiğini ortaya koymuştur. Bu durum Türkiye’deki ataerkil aile yapısının çocukluk döneminde bile etkin olduğunu gösterir: Kızın daha bağımlı ve uysal, erkeğin ise bağımsız ve dışa dönük olması beklenir. Bu farklılaştırılmış beklentiler, toplumdaki eşitsizliklerin yeni nesillere aktarılmasını sağlar.
Toplumun kökleşmiş cinsiyet kalıpları, kız çocuklarının bakım, hizmet ve duygusal destek rollerine odaklanmasına; erkek çocuklarının ise ekonomik üretkenlik ve karizma gibi özelliklere yönlendirilmesine neden olur. Bu durum uzun vadede eğitim, kariyer ve karar alma mekanizmalarında kadın ve erkek arasındaki eşitsizliği pekiştirir.
Beklentilerin sorgulandığına tanıklık ediyoruz
Elbette Türkiye’de bu geleneksel modelin değiştiğine dair işaretler de vardır. Özellikle kentleşme, kadının eğitim düzeyinin artması ve kadınların iş gücüne katılımıyla birlikte aile içi rol paylaşımında daha eşitlikçi yaklaşımlar gelişmeye başlamıştır. Kadınların eğitim seviyesindeki yükselişi, sadece bireysel becerileri artırmakla kalmamış; ailedeki karar alma süreçlerinde söz sahibi olmalarına ve cinsiyet rollerine yönelik beklentileri sorgulamalarına da yol açmıştır. Buna rağmen geleneksel kalıp yargılar tamamen ortadan kalkmış değildir.
Cinsiyet sosyalizasyonu hâlâ evde başlar ve aile üyeleri arasındaki rol modelleri bu sürecin en önemli belirleyicisidir. Aile, okuldan ve medyadan sonra çocukların toplumsal cinsiyet rollerini öğrendiği ilk okuldur. Burada verilen mesajlar, bireyin gelecekteki yaşamında rol beklentilerini, eğitimini, kariyer hedeflerini ve sosyal ilişkilerini doğrudan etkiler.
Bugünün Türkiyesinde sürdürülebilir toplumsal eşitlik ancak aileden başlayarak verilen eğitimde cinsiyet kalıp yargılarına meydan okunmasıyla mümkün olabilir. Eşitlikçi bir aile içi eğitim, sadece kız çocuklarını değil aynı zamanda erkek çocuklarını da farklı rollerin var olduğu bir dünyaya hazırlamak demektir. Böylece çocuklar, görev ve sorumlulukları bilinçli şekilde hem cinsiyetlerine göre hem de yeteneklerine ve ilgilerine göre seçmeyi öğrenebilirler.
Kaynakça:
Acar, F., & Altunok, G. (2013). Toplumsal cinsiyet eşitliği politikaları ve eğitim. Eğitim ve Bilim. 38 (170), 43–57.
Bora, A. (2010). Toplumsal cinsiyet, aile ve çocukluk. İstanbul: İletişim Yayınları.
Connell, R. W. (2016). Toplumsal cinsiyet ve iktidar (Çev. C. Soydemir). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Dedeoğlu, S. (2012). Türkiye’de refah devleti, toplumsal cinsiyet ve aile. Çalışma ve Toplum. 2, 165–192.
İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (2019). Ailede toplumsal cinsiyet rollerinin çocukların eğitimine etkisi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Üniversitesi.
