Bilim dünyası başta olmak üzere çeşitli sektörlerde kadınların yaptığı çalışmaların ve sunduğu katkıların göz ardı edilmesi, küçümsenmesi veya bu katkıların erkek meslektaşlarına mal edilmesi durumunu tanımlayan bir kavramdır.
Kökeni
Kavram ilk kez 1993’te bilim tarihçisi Margaret W. Rossiter tarafından ortaya atılmıştır. Adını ise 19. yüzyılda kadın hakları savunucusu olan Matilda Joslyn Gage’den alır. Gage, kadınların bilimsel ve entelektüel katkılarının sistematik biçimde görmezden gelindiğini ve erkeklere atfedildiğini dile getirmiştir.
Örnekler
Rosalind Franklin’in DNA’nın çift sarmal yapısının keşfindeki katkısı uzun süre James Watson ve Francis Crick’in gölgesinde kalmıştır.
Jocelyn Bell Burnell, pulsarları keşfeden kişidir. Fakat 1974’te bu keşifle verilen Nobel Ödülü kendisine değil, erkek danışmanına verilmiştir.
Günümüzdeki örnekler
BioNTech’in kurucularından olan Prof. Dr. Özlem Türeci, COVID-19 aşısının geliştirilmesinde eşi Uğur Şahin ile birlikte rol almıştır. Ancak medyada ve kamuoyunda süreç genellikle “Uğur Şahin’in başarısı” olarak yansıtılmıştır. Türeci’nin katkıları daha az görünür kılınarak matilda etkisini bir kez daha gözler önüne sermiştir. Ayrıca, benzer biçimde teknoloji, akademi, edebiyat ve sanat gibi farklı alanlarda kadınların katkıları çoğu zaman gölgede bırakılmış ve yeterince takdir edilmemiştir.
Görsel Kaynağı: sisterslab.org
Eleştirel arka plan
Gage’in 1883’te işaret ettiği, kadınların “yaratıcı veya teknik yeteneklere sahip olmadığı” yönündeki önyargılar bugün açıkça dile getirilmese de etkisini sürdürmektedir. Bu durum özellikle STEM alanlarında kadınların temsilini ve liderlik pozisyonlarına erişimini zorlaştırarak bilimdeki eşitsizlikleri pekiştirmektedir.
Matilda etkisi, yalnızca bireysel kadınların görmezden gelinmesi değil, aynı zamanda toplumsal cinsiyet eşitsizliğini yeniden üreten bir sistemin göstergesidir.
- Feminist kuram açısından bu etki, ataerkil düzenin kadın emeğini değersizleştirme biçimlerinden biridir.
- Sosyolojik açıdan bilim ve iş dünyasının yalnızca bireysel yeteneklerle değil, aynı zamanda iktidar ve prestij ilişkileriyle şekillendiğini ortaya koyar.
- Tarihsel olarak ise bilimin ve kültürün tarafsız bir şekilde yazılmadığını; kadınların katkılarının sistematik biçimde kayıt dışı bırakıldığını net bir şekilde gösterir.
Böylece Matilda etkisi, yalnızca kadın emeğinin görünmez kılınması değil, bilginin ve tarihin erkek merkezli bir bakış açısıyla şekillendirilmesinin de sonucu olarak okunmalıdır.
Kaynakça:
Wikipedia contributors. (2025, May 6). Matilda effect. Retrieved September 10, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Matilda_effect
İlknur Kökçü. (23 Temmuz 2021). Aydınlanmanın Eril Aklı: Matilda Etkisi. https://sisterslab.org/aydinlanmanin-eril-akli-matilda-etkisi/
Görsel Kapak Kaynağı: birgun.net
