Bayramda sadece sofralar mı kuruluyor yoksa ataerki bir kez daha mı inşa ediliyor? Bayramda “kadın olmak” neden hâlâ hizmet etmekle eş tutuluyor? Ve daha önemlisi: Bu eşitsizliğe neden hâlâ “gelenek” diyoruz?
Bayramlar…Kimimiz için çocukluk neşesi, kimimiz için tatil planı, kimimiz için de hüzünle karışık bir telaş. Ama pek azımız için gerçekten “dinlenmek” anlamına geliyor.
Çünkü bayram, kadınlar için çoğu zaman evdeki en ağır mesainin adı olarak konumlanıyor. Çocuklara bayramlık alınacak, ev silinecek, yemekler yapılacak, sofralar kurulacak, misafirler ağırlanacak… Ve tüm bu “ailevi görevlerin” büyük kısmı yine kadınların omzuna yüklenecek. Hem de çoğu zaman sorgulanmadan, alışıldık bir düzenmiş gibi.
Kadınların görünmeyen emeği
Kadınlar bayramda genellikle en son sofraya oturup en erken kalkan, misafir gülümserken mutfağa telaşla koşan, bayram öncesinden başlayarak sonrasına kadar evin düzeninden sorumlu emeği görülmeyendir.
Kadınların çoğu bayram sabahına “dinlenmiş” değil, daha erken kalkmış olarak başlar.
Çünkü börek yapılacak, kahve pişecek, çocuk giydirilecek, yataklar düzeltilecektir. Evdeki erkekler otururken, kadınlar koşuşturandır. Çoğu zaman erkekler “misafir” gibi ağırlanırken kadınlar evin hizmetkârına dönüşmektedir. Ve bu fark; sadece aile içi değil, toplumsal bir öğretiyle de meşrulaştırılmaktadır.
“Ev kadınının işi zaten evde olur.”, “Annenize yardım edin.”, “Kadının eli değdiği belli oluyor.”, “Kadın bayramda belli olur.” gibi toplum tarafından üretilen ve meşrulaştırılan söylemler kadının doğal göreviymiş ve yapmazsa eksik kalacakmış gibi kadına bir görev olarak yüklenir.
Kadınlar için bayram; sunum, hazırılık ve hizmet ile özdeşleştirilirken ev kadını olan için bayram, zaten hiç bitmeyen ev içi emeğin birkaç katına çıktığı günler anlamına gelirken çalışan kadın içinse bayram, işten izin alınsa bile evde ikinci bir mesainin başladığı anlamına gelmektedir. Kırsalda yaşayan kadın için bayram, tarla işleri ile mutfak işleri arasında sıkışıp kalmak iken kentli orta sınıf kadın için “misafire güzel görünmeli” telaşıyla hijyen, estetik ve misafirperverlik baskısının arasında boğulmak anlamlarına gelmektedir.
Kadının adı yoktur, iş tanımı yoktur; hangi toplumsal konumda olursa olsun, bu görünmeyen roller ve beklentiler altında ezilmektedir.
Ev içi ücretsiz emek toplumsal ve sınıfsal boyutlarıyla da kendini belli etmektedir. Ev içi emek, çoğu zaman ücretlendirilmediği ve görünmediği için değersiz sayılmakta ama özellikle bayramlarda yoksul kadınlar, bayramı çocuklarına hissettirebilmek için kendinden kısarken göçmen kadınlar, başka evlerin bayram yükünü sırtlanmaktadır. Şehirli kadınlar ise, Instagram’a yakışır sofralar kurabilmek için “özen” adı altında tüketim ve performans baskısıyla uğraşmaktadır. Bu farklı sınıfsal koşullar, ortak bir noktada birleşir: Hiçbirinde kadının asıl ihtiyacı olan “dinlenme” gerçek anlamda mümkün değildir, her an kendini ispat etme çabasında olan kadın; “ev yeterince temiz mi, sofra yeterince zengin mi, çamaşırlar toplandı mı, çocuklar bayramlık giydi mi?” soruları etrafında ataerkinin ve toplumsal normların altında kısılmış halde bulur kendisini.
Kadın, bir yandan fiziksel işleri yetiştirirken, diğer yandan sürekli “yargılayan bakışlarla” mücadele etmektedir. Çünkü kadın, yalnızca işiyle değil, aynı zamanda temsil ettiği “ev düzeni”yle de değerlendirilmektedir.
Ev içi görünmeyen hiyerarşi
Bayram sofraları sadece yemek değil, güç ilişkilerinin de tabaklara servis edildiği yerlerdir. Kim baş köşeye oturur? Kim hizmet eder? Kimin adıyla dualar edilir, kimin emeği hiç anılmaz?
Ev içindeki görünmez hiyerarşi, bayramda daha da görünür olur. Ve çoğu zaman bu hiyerarşinin en altında kadınlar yer alır. Baş köşeye babalar otururken hemen ardından erkek çocuklar ayaklarını uzatır, anne yemek ve servis hazırlığındayken tepsiyi taşıyan ise kız çocuğudur.
Bu düzen, gelenek olarak kutsanmaktadır ama aslında ataerkil hiyerarşinin bayram bahanesiyle yeniden üretimidir. Kadınlar, görünmeyen bir protokolün içinde konumlandırılmaktadır: “Göze hoş görünecek ama göze batmayacak, işi yapacak ama sesi çıkmayacak.“
Bayramda kadınlık rollerinin aktarımı
Bayramlar neşeli bir buluşma mı yoksa kadınlık rollerinin yeniden üretildiği sessiz bir “sosyal prova” mı? Bayramlar, kız çocuklarına kadın olmayı “öğreten” değil, dayatan bir ritüele mi dönüşüyor?
Bayramlar, kadınlık rollerinin kuşaktan kuşağa aktarıldığı bir sahne olarak konumlanmaktadır. Kız çocuklarına “annene yardım et”, “misafire ayıp olur”, “sen evin kızısın” denilerek “itaatkâr kadın” rolü adım adım öğretilmektedir. İşte bu yüzden bayram yalnızca bir tatil değil, toplumsal cinsiyet rollerinin yeniden üretildiği bir alan haline gelmektedir.
“Hadi kızım, annene yardım et.”
Bayram günleri, kız çocuklarına “itaatkâr, sessiz, çalışkan kadın” olmanın ilk kez sistematik olarak öğretildiği anlardır. “Ayakta durmayı öğren.”, “Misafir varken ayıp olur.”, “Erkekler otursun, sen kalk.”, “Tabağı topla, sen genç kızsın artık.”
Bayram, yalnızca bir kutlama değil; kadınlık rollerinin aile içinde denetlendiği, takdir ya da cezayla pekiştirildiği bir ritüeldir. Kız çocukları için bu, bir nevi toplumsal cinsiyet “stajı”dır. Kadınlık rollerinin içselleştirildiği ve normalleştirildiği bayram günleri; sofraya oturmaya çekinen genç kadınlar, sofraya kimi zaman oturamayan kimi zaman tabağına en son dokunabilen anneler, yıllardır “alışmışız” diyerek hizmet etmeye devam eden büyükanneler kadınlık rollerinin içselleştirilmiş halinin yansımalardıır. Ve bu roller, yalnızca bir kuşaktan diğerine değil, sofradan sofraya da taşınmaktadır.
“Sen Annesin, Sen Ablasın, Sen Kadınsın…”
Bayramlarda duygusal emek de kadınlara öğretilmiş bir sorumluluk gibi aktarılmaktadır: Kadınlar; kriz yöneticisi, duygu tamircisi, sosyal denge kurucusu rolüne bürünmektedir. Bu görevler ne kutlanır, ne takdir edilir. Çoğu zaman adı bile anılmaz ama yapılmadığında ailedeki düzen “bozulmuş” sayılır. “Sen ablansın, bir arayıp gönlünü al.” “Annen sana kırılmış, sen ikna et.” “Sen kadının halinden anlarsın.”, “Bir kadın olarak sen ararsan ayıp olmaz.”, “Biz babanla konuşamadık, sen konuş…” gibi kadınlara yüklenen duygusal roller ve arabuluculuk görevleri aile içi duygusal dengeyi sağlamakla da kadınları yükümlü tutmaktadır.
Kim kime küsmüş, kim aranmalı, kim neden darılmış?, Kim önce aranmalı, kimin nasıl gönlü alınmalı? Bu durumları kadın önceden bilmek ve düşünmek zorunda hissettirilmektedir. Bayramda nerede toplanılmalı, kim kimi çağırmalı, kim daveti geri çevirmiş olabilir? Kadın bunları planlamalı, hesap etmeli, yumuşatmalı ve idare etmelidir.
Oysa tüm bu ‘gönül alma’ süreci kadına yüklenen bir görev değil, ortak bir sorumluluk olmalıdır. Ama ataerkil aile yapısında bu işin adı da yükü de kadınlara ait olmaktadır.
Kadın sadece fiziksel olarak değil, psikolojik olarak da sürekli uyanık kalmak zorunda bırakılmaktadır.
Bayramda evinden uzakta olan kadınlar
Her bayram, herkes için değildir. Bayramda çalışmak zorunda olan kadınlar, şehir dışında temizlik yapan göçmen kadınlar, yalnız anneler, kaybı olanlar…
Bayram, birçokları için “eve dönüş” anlamına gelirken herkesin dönebileceği bir evi, bekleyen bir ailesi ya da arayacak birisi olmayan durumlar da bulunmaktadır. Bazı kadınlar için bayram, sadece ekran başında kalan bir özlemdir.
Göçmen kadınlar, kilometrelerce uzakta bıraktıkları ailelerinin sesini yalnızca telefondan duyabilirken temizlik için başka şehirlere giden kadınlar, başkalarının bayramını kurarken kendi evlerinin boşluğunu düşünmektedir. Yaşlı bakan, çocuk bakan kadınlar ise “başkasına iyi bakarken” kendi bayramlarını feda etmek zorunda kalmaktadırlar.
Şiddet gördüğü için ailesiyle tüm bağlarını koparmak zorunda kalmış bir kadın için bayram; kayıplarıyla baş başa kalan, herkes kutlarken kendi içine dönen bir kadın için bayram; tüm şehir kalabalıkken yapayalnız olan yaşlı bir kadın için bayram… Kimse onların tabaklarını doldurmaz, kimse bayramlarını kutlamaz. Çünkü onlar çoğunlukla görünmezdir. Ama en çok onlar hisseder eksikliği.
Dijital bayramlar: Kadınlar için yeni bir gösteri alanı
Bayram eskiden sadece mutfakta, salonda, sofrada yaşanırken gelişen teknolojiyle birlikte ekranlarda da yaşanan bir gösteri haline dönüşmüştür. Ve bu değişen dünyada bile emek yükü yine kadına düşmektedir.
Sofrayı kurmak yeterli görülmezken sunumu yapmak, kadraja uygun tabakları ayarlamak, çocukları giydirip fotoğraf çektirmek, story başlıklarını düşünmek de kadına yüklenen yeni dijital çağ sorumlulukları arasında konumlanmaktadır. Bayram sadece yaşanacak bir şey olmaktan çıkıp, sunulması gereken bir performansa dönüşmektedir.
Kadın yalnızca yemek yapan olmamakla beraber aynı zamanda o sofranın içerik yöneticisi olarak konumlanmaktadır. Tatlıyı pişiren de o, onu “ışık alan yere koyan” da, kahveyi köpürten de o, “filtreli mi filtresiz mi?”yi düşünen de…
Bayramın dijital vitrini, yine kadının emek vitrini haline gelmektedir. Ve bu vitrinlerde kadınlara biçilen rol: Mutlu aile sunucusu, tatil anlatıcısı, estetik kurucusu olarak toplumda yer bulmaktadır. Bu görünüşteki “güzellik” algısı, çoğu zaman yorgunluğu örten bir perdenin kendisidir. Kadının duygusu, yalnızlığı, yetişememesi, bıkkınlığı o karelerde yer almaz onun yerine şık masalar, neşeli çocuklar, ışıl ışıl evler, ve “kadının eli değmiş belli” sözleri yer almaktadır.
Bu bayram kadın emeği görünsün!
KadınKöy olarak diyoruz ki:
Kadınların ev içindeki emeği görünmeden, hiçbir bayram gerçek anlamda kutlanamaz. Bayram sadece erkeklerin kahve içtiği, çocukların şeker topladığı, sofraların kurulduğu bir gün değil; kadınların görünmeyen emeğinin, sessiz fedakârlığının, “her şeyi eksiksiz yapma” baskısının yeniden üretildiği bir düzendir.
Ve biz, artık bu sahnede yalnızca hizmet eden değil, eşit şekilde var olan kadınlar görmek istiyoruz!
Kız çocukları için bayram, itaat eğitimi değil, özgürleşme alanı olmanın ötesinde kız çocuklarına “yardım et” değil, “tatilin tadını çıkar” diyelim. İşleri paylaşalım, sessiz emeği görünür kılalım, evi birlikte toparlayalım, duygusal yükleri bölüşelim. Kadınlar sadece sofrayı kuran değil, sofraya davet edilenler de olsun. Bayramda baş köşeler, emekle ve eşitlikle paylaşılsın. Bu bayram, sadece anneniz değil babanız da arasın. Kardeşinizin kalbini sadece ablanız değil, ağabeyiniz de sorsun. Krizleri çözmek sadece kadınların işi olmasın. Duygular sadece kadınların omzuna yüklenmesin.
KadınKöy olarak biz, bu düzeni sorguluyoruz.
Çünkü dinlenmek, bir ayrıcalık değil; bir hak.
Bayram da ancak hepimize eşit olduğunda bayram.
