Bir orkestrayı yöneten kişinin ilk akla gelen özellikleri nelerdir? Otoriter olmak, karizmatik görünmek, güçlü bir duruş sergilemek… Peki bu özelliklerin ne kadarı gerçekten iyi bir orkestra şefinin sahip olması gereken niteliklerdir, ne kadarı ise liderliği erkeklikle özdeşleştiren toplumsal kabullerin bir yansımasıdır?
Liderliğin cinsiyeti
Müzik çoğu zaman evrensel bir dil olarak tanımlanır. Ancak müzik dünyasının kendisi, tarih boyunca toplumsal eşitsizliklerden bağımsız olmadı. Özellikle orkestra şefliği, uzun yıllar boyunca erkeklere ait bir meslek olarak görüldü. Bunun nedeni kadınların müzik yeteneğinin sorgulanması değildi; liderliğin erkeklikle özdeşleştirilmesiydi. Toplum yalnızca meslekleri değil, liderlik biçimlerini de cinsiyetlendirir. Böylece otorite, kararlılık ve rasyonellik erkeklikle; uyumluluk, duygusallık ve bakım emeği ise kadınlıkla ilişkilendirilir. Bu toplumsal beklentiler, kadınların liderlik pozisyonlarında sürekli kendilerini kanıtlamak zorunda kalmalarına neden olur.
Bu nedenle kadınların orkestra şefi olması yalnızca mesleki bir tercih değil, toplumsal cinsiyet normlarına meydan okumaktır. Bir kadın batonunu kaldırdığında yalnızca orkestrayı yönetmez; yıllardır erkeklere ait olduğu düşünülen bir alanın sınırlarını da yeniden çizer.
Cam tavanın sesleri
Sosyolojide bu görünmez engeller “cam tavan” kavramıyla açıklanır. Kadınların belirli bir noktaya kadar yükselmelerine izin verilir; ancak karar alma mekanizmalarına yaklaştıklarında görünmeyen sınırlar devreye girer. Bu sınırlar çoğu zaman yazılı kurallardan değil, önyargılardan beslenir. Kadınların yeterince sert olmadığı, duygusal karar verdikleri ya da otorite kuramayacakları yönündeki kalıp yargılar, liderlik pozisyonlarına ulaşmalarını zorlaştırır. Orkestra şefliği de bu cam tavanın en görünür örneklerinden biridir.
Bu sınırları zorlayan isimlerden biri, dünyanın ilk kadın orkestra şeflerinden Antonia Brico’ydu. Brico, “Müziğin cinsiyeti yoktur.” diyerek yalnızca bir meslek edinmedi; kadınların yönetemeyeceğine ilişkin önyargılara da meydan okudu. Ancak bu başarı kolay elde edilmedi. Eğitim hayatı boyunca ciddiye alınmadı, kadın olduğu için geri planda bırakıldı ve cinsel tacize maruz kaldı. Liderlik becerisi yerine kadınlığı tartışıldı. Oysa erkek meslektaşlarından beklenen şey yeteneklerini kanıtlamakken Brico önce orada bulunmaya hakkı olduğunu kanıtlamak zorunda kaldı.
Aradan onlarca yıl geçmiş olmasına rağmen tablo bütünüyle değişmiş değil. Türkiye’nin önde gelen kadın orkestra şeflerinden Nisan Ak da benzer deneyimlerden söz ediyor. Avrupa’da bir şef tarafından asistan olarak davet edildiğinde, romantik bir ilişkiyi reddettiği için bu fırsatın elinden alınması; kadınların mesleki başarılarının hâlâ erkeklerin kişisel beklentileriyle ilişkilendirilebildiğini gösteriyor. Bunun yanında, “fazla yumuşak”, “fazla güler yüzlü” ya da “yeterince otoriter görünmeyen” bir kadın olduğu için eleştirilmesi de liderlik anlayışımızın ne kadar cinsiyetlendirilmiş olduğunu ortaya koyuyor. Kadın liderlerden çoğu zaman çelişkili beklentiler istenir: Hem güçlü olmaları beklenir hem de fazla güçlü olduklarında “sert”, “agresif” ya da “kadınsı olmayan” kişiler olarak etiketlenirler.
Görsel Kaynağı: Delacoma, 2021
Baton kimin hakkı?
Oysa bir orkestrayı başarılı kılan şey, şefin cinsiyeti değil; müzikal bilgisi, iletişim becerisi ve sanat anlayışıdır. Buna rağmen kadınlar hâlâ önce liderliklerini değil, kadınlıklarını açıklamak ve meşrulaştırmak zorunda bırakılıyor. Bu durum yalnızca müzik dünyasına özgü değildir; siyaset, akademi, iş dünyası ve spor gibi pek çok alanda da benzer biçimde karşımıza çıkar. Kadınlar çoğu zaman başarılarıyla değil, başarılarına rağmen kadın olmalarıyla konuşulur.
Belki de bu nedenle artık şu soruyu geride bırakmanın zamanı gelmiştir: “Bir kadın orkestra şefi olabilir mi?” Çünkü kadınlar bu sorunun cevabını yıllar önce verdiler. Bugün sorgulanması gereken, neden hâlâ liderliği erkeklikle özdeşleştirmeye devam ettiğimizdir. Kadın orkestra şeflerinin hikâyeleri yalnızca müzik tarihine ait başarı öyküleri değildir. Aynı zamanda toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin sanat alanında nasıl yeniden üretildiğini gösteren birer aynadır. Mesele, batonun bugün kimin elinde olduğu değil; o batonun neden yüzyıllar boyunca yalnızca erkeklere yakıştırılmış olduğudur.
Kaynakça:
- (2019, 3 Aralık ). Çalışan kadınlar: Orkestra şefi | “Maalesef Türkiye’nin sayılı kadın şeflerinden biriyim.” YouTube.
- Cotter, D. A., Hermsen, J. M., Ovadia, S., & Vanneman, R. (2001). The glass ceiling effect. Social Forces, 80(2), 655–681.
- Delacoma, W. (2021). Women on the podium: Progress made but at an incremental pace. Chicago Symphony Orchestra.
- McClary, S. (1991). Feminine Endings: Music, gender, and sexuality. University of Minnesota Press.
- Barendrecht W. & Peters M. (2018). The conductor [Film]. Shooting Star Filmcompany.
