Mülk değil, yurttaş: Süfrajet Hareketi

Birinci Dalga Feminizm

20. yüzyılın başlarında kadınları babanın ya da kocanın himayesinde, yasal olarak neredeyse “yok” sayan ve adeta devredilebilir bir mülk gibi konumlandıran ataerkil düzene karşı ilk örgütlü itiraz, Birinci Dalga Feminizm olarak yükselmiştir.

Kadını çocuk bakımı ve ev işleriyle sınırlı yapay bir “özel alana” hapseden dönemin egemen ideolojisine meydan okuyan bu hareket; mülkiyet, boşanma, velayet ve eğitim gibi temel hakları savunarak kadının siyasetin ve hukukun döndüğü “kamusal alanda” eşit bir özne olmasını hedeflemiştir. Kadınların sistemin birer nesnesi olmaktan çıkıp özgür birer birey haline gelmesinin anahtarını siyasi güçte gören birinci dalga feministler, diğer tüm yasal hakları güvence altına alabilmek için odağına en radikal taleplerini, yani oy hakkını (suffrage) yerleştirmiş ve bu hak arayışını sokakları sarsacak olan Süfrajet Hareketine dönüştürmüştür.

Süfrajet Hareketi

20. yüzyılın başlarında İngiltere’de, özellikle Londra merkezli olarak ortaya çıkan ve 1903-1928 yılları arasında etkisini gösteren Süfrajet hareketi, temelde kadınların toplumsal, ekonomik ve siyasal hayatta erkeklerle eşit haklara sahip olabilmek adına yürüttükleri kolektif bir hak arama mücadelesidir.

Suffragette (Süfrajet) kelimesi, Latince oy anlamına gelen “suffragium” kelimesinden türemiş “süfraj”, oy verme ya da seçme hakkı anlamına gelir.

Görsel Kaynağı: dw.com

Hareketin tarihsel arka planı ve ortaya çıkış nedenleri incelendiğinde, Sanayi Devrimi ile başlayan endüstrileşme sürecinin büyük endüstri kentlerinin oluşmasına yol açtığı, bu süreçte değişen mekânsal kodların toplumsal cinsiyet rollerini derinden etkileyerek kadın kimliğini büyük ölçüde kamusal alanın dışına ittiği ve onları özel alana hapsettiği görülmektedir. Kadınların ataerkil düzendeki bu ikincil konumuna, evlilikteki çifte standartlara ve söz hakkı yoksunluğuna karşı geçmiş yüzyıllarda Mary Astell, Mary Wollstonecraft ve John Stuart Mill gibi entelektüel isimler yazılarıyla önemli birer eleştirel zemin hazırlamış olsalar da, modern kapitalist sistemin getirdiği ev-iş ayrımı kadınların yaşadığı sömürüyü daha da derinleştirmiştir. İşçi sınıfına mensup kadınların çamaşırhane gibi ağır, yıpratıcı ve sağlıksız iş kollarında vargücüyle çalışmasına rağmen erkeklerden çok daha düşük ücretler alması, ev içi emeklerinin yanı sıra kamusal alanda da patronların istismarına maruz kalması ve çocukları üzerinde hiçbir yasal hakkının bulunmaması gibi ağır sosyo-ekonomik ve hukuksal adaletsizlikler, kadınları bu düzene karşı örgütlenmeye itmiştir.

Süfrajetlerin hak arama stratejileri

İlk olarak 1897 yılında Kadınların Oy Hakkı Dernekleri Ulusal Örgütü (NUWSS) kurulmuş, ancak bu topluluğun toplumla ve mevcut siyasi yapıyla çok ters düşmemek adına izlediği son derece ılımlı politika zamanla kendi içinde bölünmesine yol açmıştır. Bunun üzerine, hak arama mücadelesinde söylemden ziyade somut ve etkili adımlar atılması gerektiğine inanan dönemin önde gelen kararlı kadın hakları savunucusu Emmeline Pankhurst ve destekçileri, 1903 yılında “laf değil, iş!” (“Deeds, not words!”) sloganıyla yola çıkarak Kadınların Toplumsal ve Siyasal Birliği (WSPU) adında yeni bir dernek kurmuş ve böylece Süfrajet hareketini resmen başlatmışlardır. Öncülüğünü büyük ölçüde iyi eğitim almış orta tabaka kadınların üstlendiği bu organize hareket, kısa sürede fabrika ve çamaşırhanelerde sömürülen işçi sınıfı kadınlarının da kitlesel desteğini alarak ülke çapında yürütülen devasa bir mücadeleye dönüşmüştür.

Görsel Kaynağı: marieclairecolombia.com

Süfrajetler olarak adlandırılan bu kadınlar, oy hakkını sadece basit bir sandık faaliyeti olarak görmemiş; bu hakkı toplumun seçimlerinde aktif birer özne olmanın, vatandaşlık kavramıyla birlikte var olmanın, eşit eğitim olanaklarına, eşit ücret politikasına ve genişletilmiş iş imkânlarına yasal yollarla kavuşmanın sembolik ve kurucu merkezi olarak konumlandırmışlardır.

Örgütlenme ve eylem metotları açısından incelendiğinde, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki süfrajet hareketinin aksine İngiltere’deki hareket, İngiliz yönetiminin uyguladığı sert şiddet, ayrımcılık ve sindirme politikaları karşısında çok daha militanca ve stratejik bir muhalefet çizgisi benimsemiştir. İlk etapta pasif direnişler ve açlık grevleri düzenleyen süfrajetler, seslerini duyurabilmek ve adalet sistemini tümüyle reddettiklerini göstermek amacıyla eylemlerinin dozunu artırarak ticari mağazaların camlarını taşlamak ve kamusal düzene müdahale etmek gibi yöntemlere başvurmuşlardır.

Kadınların oy hakkı ve Süfraj Tiyatrosu

Londra’nın kültürel, politik ve tarihi merkezleri sayılan West End bölgesi, Hyde Park alanı ve Trafalgar Meydanı gibi önemli halka açık alanları siyasal söylemlerini sergileyecekleri tiyatral birer gösteri alanına dönüştürerek tiyatronun siyasal değişimi gerçekleştirmedeki gücünü kanıtlamışlardır. Hareketin bu boyutu, 1908 yılında Elizabeth Robins ve Cicely Hamilton gibi tanınmış oyuncu ve yazarların öncülüğünde kurulan Kadın Oyuncuların Oy Hakkı Cemiyeti (AFL) ile kurumsal bir nitelik kazanarak İngiliz tiyatro dünyasında “Süfraj tiyatrosu” olgusunu doğurmuştur. Hiyerarşik düzeni reddeden, rekabete değil iş birliğine ve kolektif üretime dayanan bir çalışma sistemini benimseyen bu kadınlar, oyunlarında kadınların özel ve kamusal alanda karşılaştıkları yapısal sorunları sahneye taşıyarak özel olanı politikleştirmeyi başarmışlardır.

Elizabeth Robins’in bizzat kaleme aldığı ve ilk kez 1907 yılında sahnelenen öncü oyunu “Votes for Women!” (Kadınlara Oy Hakkı!) gibi yapıtlar, kadınların cinsel istismarını, uğradıkları hukuksal haksızlıkları ve kadınların yaşadığı toplumsal mağduriyetleri doğrudan birer siyasi bildiri şeklinde tiyatro dünyasına taşıyarak eril bakış açısını yapıbozuma uğratmıştır. Uzun yıllar süren, hapis cezaları, zorla beslemeler ve toplumsal dışlanmalarla örülü bu çalkantılı mücadelenin sonucunda süfrajetler hedeflerine aşamalı olarak ulaşmış; İngiltere’de ilk olarak 1918 yılında belirli mülkiyet ve yaş şartlarını karşılayan kadınlara tanınan oy hakkı, nihayet 1928 yılında herhangi bir koşul aranmaksızın yirmi bir yaşın üzerindeki tüm kadınların erkeklerle tamamen eşit şartlarda seçme ve seçilme hakkını elde etmesiyle nihai zaferine kavuşmuştur.

Kaynakça:

• Ar, M. (2020). MEKÂNSAL AÇIDAN SİNEMADA KADIN TEMSİLİ: SUFFRAGETTE (DİREN!) FİLMİNİN FEMİNİST BİR ELEŞTİRİSİ. ESAM Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1(2), 151-172. 
• Ataman, Ö. (2022). The Suffragette Movement: Through Anguish and Resolution Emancipation Was Achieved. SineFilozofi 7, (Özel Sayı (4), 285-299.
• Feminist Bellek. ‘‘Süfraj/Süfrajet Hareketi’’ Erişim 5 Temmuz 2026.
• Gömceli, N. (2019). SÜFRAJ HAREKETİNİN İNGİLİZ TİYATROSUNDAKİ YANKILARINA BİR ÖRNEK: ELIZABETH ROBINS VE VOTES FOR WOMEN! 1907. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 59(1), 100-124.