Savaşın cinsiyeti: Kadınların mücadelesi 

Savaşların görünmeyen yüzü kadınların bedenlerinde, hayatlarında ve hafızalarında açığa çıkar.

Savaşın görünmeyen yüzü: Kadınlar

Tarih boyunca kadınlar savaşlarda yalnızca kurban değil; barışın inşasında, adalet arayışında ve tanıklıklarında da en güçlü aktörler olmuşlardır. Liberya’da Leymah Gbowee’nin barış hareketi, Ruanda’da tecavüzün savaş suçu olarak tanınması ve Suriye’de Waad al-Kateab’in belgeseli, kadınların savaşın sessiz yükünü görünür kılan mücadelelerinden sadece birkaçıdır. Bu hikâyeler, barışın kadınların sesiyle mümkün olduğunu gösteriyor.

Savaşlar yaşandıkları anlarda büyük birer trajedi olarak görülürken bittiklerinde tarihin sayfalarında zafer iddialarıyla kutlanır. Savaş hikayeleri genellikle erkekler, ordular ve silahlar üzerinden anlatılır; büyük komutanlar yüceltilirken yitip giden binlerce insan hayatı sadece sayılardan ibaret kalır. Asker ve sivillerin sayısı ayrı olarak hesaplansa da verilerin toplanmasındaki zorluklar nedeniyle kaç kadın, çocuk veya erkeğin hayatını kaybettiğine dair net bir ayrım yapılamaz.

Sayıların ardında, istatistiklere dahi girmeyen görünmez bir enkaz yatar. Savaşın en acımasız silahlarından biri olan cinsel şiddet, tarihi kayıtlarda genellikle bir dipnot olarak kalır. Kaç kadının tecavüze uğradığı, zorla evlendirildiği veya köleleştirildiği hiçbir zaman resmi bir kayıt altına alınmaz. Bu durumun en temel nedeni, bu eylemlerin genellikle “savaşın doğal bir parçası” gibi görülmesi ve raporlanmaya değer bulunmamasıdır. Kadınların bedenleri, savaşan taraflar için birer savaş meydanına dönüştürülürken bu eylemlerin failleri çoğunlukla cezasız kalır. Bu sessizlik, savaşın yarattığı ahlaki boşluğu daha da derinleştirir ve savaş bittikten sonra bile izleri nesiller boyu devam eden bir travma bırakır.

Bir cephe olarak kadın bedeni

Savaşın yarattığı en büyük yanılgılardan biri de, kadınları yalnızca kurban rolüyle sınırlandırmasıdır. Oysa ki tarihte kadınlar hakkında tutulan sayılı kayıtlarda bile savaşın en çetin cephelerinde kadınların varlığı gerçektir. Cephede yaralıları tedavi eden hemşireler, direniş örgütlerine bilgi sızdıran casuslar ya da kendi yurtlarını korumak için silaha sarılan kadın savaşçılar… Tüm bu kadınlar, savaşın pasif birer nesnesi değil, aktif birer öznesi olduklarını gösteriyorlar. Bu kadınların hikayeleri, savaşın “erkeklere ait” olduğu yanılsamasını yıkan görünmez birer kahramanlık destanıdır.

Belgesellerde kadınların savaşa dair tanıklığı

Kadınların sesi tarihin akışını değiştiren olaylara neden olmuştur. Bu kahramanlıklar ve mücadeleler, dünyanın her bir köşesinden kadınların çabalarıyla belgesellere konu olmuştur. Örneğin,  Liberya’da Leymah Gbowee, savaşı yalnızca erkeklerin işi olarak gören anlayışı reddederek Hristiyan ve Müslüman kadınları aynı safta buluşturmuş, “Pray the Devil Back to Hell” belgeselinde de görüldüğü gibi, barış masasında söz sahibi olmalarını sağlamıştır. 1994 Ruanda Soykırımı sonrasında kurulan uluslararası mahkemelerde ise, binlerce kadının maruz kaldığı tecavüz ve cinsel şiddet, “The Uncondemned” belgeselinde de belgelendiği üzere, ilk kez savaşın rastlantısal bir sonucu değil; bilinçli bir strateji, yani soykırımın bir aracı olarak tanınmıştır. Bu karar, kadınların yaşadıkları acıların tarihte ilk defa merkezi bir yere oturmasını sağlasa da aynı zamanda insanlığın bu gerçeği ne kadar geç fark ettiğinin de kanıtıdır. Daha yakın bir örnekte, Suriye iç savaşını kendi kamerasıyla kayıt altına alan Waad al-Kateab, “For Sama” adlı belgeseliyle, bir annenin gözünden savaşın tüm çıplaklığını dünyaya aktarmış ve kadınların sadece kurban değil, tanık ve anlatıcı olarak da tarihe yön verebileceğini göstermiştir.

Görsel Kaynağı: latimes.com

Ancak bu kahramanlıkların ardında, gündelik hayatın görünmeyen, ama bir o kadar da acımasız savaşları yatar. Bir erkek asker, tuvalet ihtiyacını hemen hemen her yerde karşılayabilirken bir kadın için bu, ölümcül bir risk taşıyabilir. Kadınlar, savaşın ortasında dahi cinsel taciz ve saldırı tehdidine karşı tetikte olmak zorundadırlar. Bu tehdit, en temel biyolojik ihtiyaçlarını giderecekleri özel bir alan bulma zorunluluğunu doğurur. Aynı şekilde, emziren bir anne için bebeğini beslemek bile savaşın gözleri önünde bedensel bir hedef haline gelme riski taşır. Kadınlar için savaş, sadece top atışlarının duyulduğu bir cephe değil, aynı zamanda bedenlerinin ve varlıklarının sürekli bir tehdit altında olduğu her an devam eden bir hayatta kalma mücadelesidir.

Görünmez yaralar ve nesiller boyu travma

Savaş bitiminde savaşın izleri, kurşun yaraları gibi kolayca iyileşmiyor; aksine en derin izleri ruhlarda bırakıyor. Çatışma bölgelerinde hayatta kalmayı başaran kadınlar, fiziksel olarak evlerine dönse de çoğunlukla beraberlerinde görünmeyen bir yükü de beraberinde getiriyorlar: Travma sonrası stres bozukluğu, kronik kaygı ve derin bir umutsuzluk. Bu yaralar, toplumun gözüyle görülmediği için genellikle görmezden geliniyor ve iyileşme imkânı bulamıyor. Savaşta cinsel şiddete maruz kalan kadınlar, fiziksel acıların yanı sıra, yaşadıkları utanç ve toplumsal damgalanmayla da mücadele etmek zorunda kalıyorlar. Bu sessizlik, sadece o kadının hayatını değil, ailesini ve gelecek nesilleri de etkiliyor. Anlatılmayan hikayeler, annelerin çocuklarına aktardığı korkulara ve nesiller boyu devam eden bir travmaya dönüşüyor. Savaşın fiziksel olarak bittiği yerde, kadınlar için asıl mücadele başlıyor: Yıkılmış bir yaşamı yeniden kurmak ve savaşın görünmez hayaletleriyle yüzleşmek.

Savaşın cinsiyeti: Kadınların mücadelesi

Savaşın hikayesi, yalnızca cephelerdeki zaferler ve yitip giden hayatların soğuk istatistikleriyle yazılamaz. Bu hikaye, istatistiklere sığdırılamayan kadınların direnişi ve bitmeyen mücadelesiyle de anlam kazanır. Tarih boyunca kadınlar, savaşın dehşetine karşı durmuş, tıpkı Liberyalı kadınların barış için yükselttiği ses, Ruandalı kadınların tecavüzü savaş suçu olarak tarihe yazdırması ve Suriyeli kadınların kendi hikayelerini dünyaya duyurması gibi, her bir kadın eylemleriyle savaşa ve savaş suçlarına karşı barışın destekçisi olarak yer almıştır.

Kadınların cesareti ve azmi, barışın ancak kadınların sadece kurban olarak değil, aynı zamanda mücadelenin ve umudun en güçlü mimarları olarak tanındığı bir dünyada mümkün olacağını göstermiştir.

Çünkü gerçek bir barış, ancak savaşın görünmeyen cephesi aydınlandığında kadınların ve dezavantajlı grupların hikayeleri, kaybedilen her canın değeriyle birlikte tarihin merkezine yerleştiğinde mümkün olacaktır.

Kaynakça

Human Rights Watch (1996). Parçalanan Hayatlar: Ruanda Soykırımı’nda ve Sonrasında Cinsel Şiddet. HRW.

Birleşmiş Milletler. Ruanda Uluslararası Ceza Mahkemesi: Dönüm Noktası Davaları. https://unictr.irmct.org

Reticker, Gini (Yön.). Pray the Devil Back to Hell. Yapımcı: Abigail Disney, 2008.

Mitchell, Michele & Louvel, Nick (Yön.). The Uncondemned. 2015.

Al-Kateab, Waad & Watts, Edward (Yön.). For Sama. 2019.

Kapak Görseli: pbs.org