Androsentrizm, erkeğin genel olarak insanlığın normu olarak kabul edildiği kültürel bakış açılarını yansıtmaktadır. Toplumsal düzenin, kültürün ve bilgi üretiminin erkeğin ekseni etrafında şekillenmesini ifade etmektedir. Bu bakış açısında erkeğin deneyimleri evrensel ve norm kabul edilirken; kadınların ve diğer toplumsal cinsiyetlerin deneyimleri ikincil olarak nitelendirilmektedir. Böylece erkeklik kavramı, insanlık ile özdeşleştirilirken kadınlık çoğu zaman öteki konumuna itilmiştir.
Kavramın kökenine yolculuk: “Andros” ve “Merkez”
Kavram, Yunanca “anēr/andros” (erkek) ile Latince “centrum” (merkez) sözcüklerinin birleşiminden türemiştir. Bu bağlamda androsentrizm kelimesi “erkeği merkeze koymak” anlamını taşımaktadır. Kavram, 19. yüzyılın sonlarından itibaren toplumsal cinsiyet tartışmalarında kullanılmaya başlanmış ve özellikle feminist teori tarafından eleştirel biçimde ele alınmıştır.
Feminist perspektiften bir eleştiri: Androsentrizm ve kadın deneyiminin görünmezliği
Feminist teori, androsentrizmi yalnızca bir düşünme biçimi değil, toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin temel yapı taşlarından biri olarak değerlendirmektedir. Bu perspektife göre, erkek deneyimleri uzun süre boyunca “insana özgü” evrensel olarak kabul edilmiş, kadınların deneyimleri ise ikincil ve hatta sapma olarak tanımlanmıştır.
Simone de Beauvoir, İkinci Cins (1949) adlı eserinde kadının tarih boyunca “öteki” olarak inşa edilmesini, erkek merkezciliğin en belirgin sonucu olarak ortaya koyar. Daha sonraki feminist epistemologlar, özellikle Sandra Harding ve Carolyn Merchant, bilgi üretiminin dahi androsentrik bir temelde inşa edildiğini vurgulamışlardır. Onlara göre bilimsel araştırmalar ve teoriler kadının yaşam deneyiminden bağımsız olarak ele alınmıştır. Bu durum yalnızca akademide değil, gündelik yaşamda da karşımıza çıkmaktadır. “Adam olmak” ya da “insanlık tarihi” gibi ifadeler, tarih ve bilim yazımında erkek figürlerin baskınlığı ya da yurttaşlık ve hakların erkekler üzerinden biçimlenmesi, androsentrik bakış açısının izleridir. Feminist düşünce ise, bu merkeziliği eleştirerek kadınların ve diğer cinsiyet kimliklerinin deneyimlerini görünür kılmayı, bilgi üretiminde çoğulculuğu mümkün kılmayı ve eşitlikçi bir toplumsal düzeni inşa etmeyi hedeflemektedir.
Görsel Kaynağı: tuicakademi.org
Androsentrizme günlük hayattan örnekler
Adam olmak → Sadece erkekleri evrensel olgunluk ölçütü olarak konumlandırır.
Tarih kitapları ve bilim tarihleri → Erkek kahramanlar ve bilim insanları görünür, kadın katkıları çoğunlukla göz ardı edilir.
Bilimsel araştırmalar → Uzun süre erkek denekler kullanılmış, kadın deneyimleri ikincil görülmüştür. Örnek olarak, Rosalind Franklin’in DNA çalışmasındaki katkısı erkek meslektaşlarına mal edilmiştir.
Androsentrizm, görüldüğü üzere erkeği merkez alarak kadınların ve diğer cinsiyet kimliklerinin deneyimlerini gölgeleştirmektedir. Bu durum yalnızca gündelik yaşamda değil; bilimden sanata, dilden hukuka kadar hayatın tüm alanında kendini göstermektedir. Feminist eleştiri ise bu gölgeyi yırtar, görünmez kılınmış deneyimleri görünür hale getirir ve bununla birlikte bilgi üretiminde, toplumsal yaşamda ve kültürel hayatta eşitlikçi bir perspektifi mümkün hale getirmeyi hedefler.
Kaynak :
Beauvoir, S. de (1949/2010). İkinci Cins. İstanbul: Can Yayınları.
Humm, M. (1995). The Dictionary of Feminist Theory. Ohio State University Press.
Harding, S. (1986). The Science Question in Feminism. Ithaca: Cornell University Press.
Fausto-Sterling, A. (2000). Sexing the Body: Gender Politics and the Construction of Sexuality. New York: Basic Books.
Kapak Görseli: sivilsayfalar.org
