Akıllı asistanların hayatımıza girişiyle birlikte teknoloji sadece işlevsel bir araç olmaktan çıktı; kültürel kodları da yeniden üretmeye başladı. Alexa, Siri ve benzeri yapay zekâların varsayılan seslerinin uzun süre kadın sesi olarak tasarlanması, bu durumun en tartışmalı örneklerinden biri. Bu tercih tesadüf mü yoksa toplumsal cinsiyet rollerinin teknolojiye yansımasının bilinçli ya da bilinçsiz bir sonucu mu?
İtaatkâr yapay zekâ
Feminist eleştirinin odak noktası tam da burada başlıyor. Tarih boyunca kadınların “yardımcı”, “sekreter”, “hizmet eden” rollerle özdeşleştirilmiş olması, dijital dünyada da yeniden üretiliyor olabilir mi? Bir yapay zekânın kullanıcıya yanıt verirken nazik, sabırlı, çoğu zaman itiraz etmeyen bir ton kullanması bekleniyor. Bu özelliklerin kadın sesiyle özdeşleştirilmesi ise toplumsal stereotipleri güçlendiren bir tercih olarak yorumlanıyor. Başka bir deyişle, teknoloji şirketleri belki kullanıcı deneyimini daha sıcak hale getirmek isterken, farkında olmadan cinsiyetçi kalıpları pekiştiriyor olabilir. Bu sistemler neden başlangıçta çoğunlukla kadın sesiyle tasarlandı?
Bazı savunular, kullanıcıların kadın sesini daha “yardımcı” ve “yakın” bulduğunu öne sürüyor. Ancak bu argüman tam da eleştirilen noktayı doğrular nitelikte. Eğer insanlar kadın sesini daha itaatkâr ya da destekleyici olarak algılıyorsa, bu algının kendisi zaten toplumsal bir inşadır. Teknoloji bu inşayı kırmak yerine yeniden üretirse, ilerleme değil, mevcut eşitsizliklerin dijital bir kopyası ortaya çıkar.
Feminist eleştirinin yükselişi
Öte yandan, asistanların çoğu zaman kullanıcıya koşulsuz şekilde yanıt vermesi, emirleri yerine getirmesi ve nadiren karşı çıkması da dikkat çekici. Bu durum, feminist perspektiften bakıldığında, “itaatkâr kadın” imgesinin teknolojik bir versiyonu olarak okunabilir. Özellikle geçmişte bazı kullanıcıların bu asistanlara yönelik aşağılayıcı ya da cinsiyetçi ifadeler kullandığında bile sistemlerin sakin ve uyumlu yanıtlar vermesi, eleştirileri daha da güçlendirmiştir.
Bir makinenin bile sınır koymaması, bu davranışların normalleşmesine katkıda bulunabilir. Ancak mesele yalnızca eleştiriyle sınırlı değil; son yıllarda bu konuda önemli değişimler de yaşanıyor. Pek çok teknoloji şirketi artık farklı ses seçenekleri sunuyor, cinsiyetsiz ya da nötr sesler üzerinde çalışıyor ve yapay zekâların belirli durumlarda sınır koyabilmesini sağlıyor. Bu gelişmeler, eleştirilerin dikkate alındığını gösterse de sorunun kökenine dair tartışmalar hâlâ sürüyor.
Yapay zekâ asistanlarının kadın sesiyle özdeşleştirilmesi yalnızca teknik bir tercih değil, aynı zamanda kültürel bir mesajdır. Bu mesajın ne söylediğini sorgulamak ise hem kullanıcıların hem de geliştiricilerin sorumluluğudur. Teknoloji, toplumsal kalıpları yeniden üretmek zorunda değil; aksine, onları dönüştürme potansiyeline sahip. Belki de asıl mesele, yapay zekâların kimin sesine sahip olduğu değil, hangi değerleri yansıttığıdır.
Kaynakça:
UNESCO. (2019). I’d blush if I could: Closing gender divides in digital skills through education. UNESCO Publishing.
Cowan, B. R., & Branigan, H. P. (2015). Does voice anthropomorphism affect users’ attitudes and performance with speech interfaces? International Journal of Human-Computer Studies, 83, 81–96.
Nass, C., & Brave, S. (2005). Wired for speech: How voice activates and advances the human-computer relationship. MIT Press.
West, S. M., Kraut, R., & Chew, H. E. (2019). I’d blush if I could: Examining gender and AI. UNESCO & EQUALS Skills Coalition.
Görsel kapak: gearbrain.com
