Yazar:Burçak Bilici• Ağustos 10, 2026• 5:37 pm• Köşe Yazıları, Toplumsal Cinsiyet Sözlüğü

“Oyunbozan Feminist” kavramına dair

Sessizliği bozmak: Oyunbozan Feminist

Bir arkadaş ortamındasınız. Birisi cinsiyetçi bir şaka yapıyor. Masadakilerin çoğu gülüyor. İçlerinden biri gülmüyor ve “Bu komik değil.” diyor. O anda ne oluyor? Çoğu zaman konuşulan şey şakanın kendisi olmuyor. Masadaki hava değişiyor ve bütün gözler o kişiye çevriliyor. “Biraz da mizah anlayışın olsun.”, “Her şeyi büyütüyorsun.” ya da “Yine ortamı gerdin.” gibi cümleler geliyor. Bir anda şakanın neden sorunlu olduğu değil, itiraz eden kişinin neden itiraz ettiği konuşulmaya başlanıyor. İşte “oyunbozan feminist” kavramı tam olarak bu noktada anlam kazanıyor.

Sara Ahmed’in “feminist killjoy” olarak adlandırdığı figür, yalnızca eğlenmeyi reddeden bir kadın değil insanların alıştığı rahatlığı bozan, konuşulmayanı dile getiren ve “Bunda bir sorun var.” diyebilen kişi. Ahmed bu kavramı 2010 yılında yayımlanan “The Promise of Happiness” kitabındaki “Feminist Killjoys” bölümünde ele alıyor ve sonraki çalışmalarında geliştirmeye devam ediyor.

Keyif kime ait?

İngilizcedeki killjoy kelimesi, kelime anlamıyla “başkasının keyfini kaçıran kişi” demek. Sara Ahmed ise bu sıfatı bir hakaret olarak bırakmak yerine sahipleniyor. Çünkü burada ilginç bir yer değiştirme var: Cinsiyetçi bir söz söylendiğinde rahatsız olan kadına “keyif kaçırdı” deniyor. Peki gerçekten keyfi kaçıran kim? Şakanın kendisi mi? Yoksa şakanın neden komik olmadığını söyleyen kişi mi? Sara Ahmed’in yaklaşımı, bu sorunun cevabını tersine çevirmemizi sağlıyor. Oyunbozan feminist yeni bir problem yaratmaktan ziyade çoğu zaman zaten orada olan problemi görünür hale getiriyor.

Mutluluğun tarifi

Sara Ahmed’in düşüncesinde “oyunbozan” kavramını önemli kılan başka bir taraf daha var: mutluluk. The Promise of Happiness yalnızca feministlerin neden “keyif kaçıran” olarak görüldüğünü anlatmıyor aynı zamanda toplumun bize hangi hayatların mutlu hayatlar olduğunu öğrettiğini sorguluyor. Kadınlardan uyumlu olmaları, alttan almaları, gülümsemeleri ve huzuru korumaları bekleniyor. Bazen “huzur” dediğimiz şey, yalnızca kimsenin itiraz etmediği bir ortam olabilir.

Küçük itirazlar

“Oyunbozan feminist” olmak büyük eylemler yapmak anlamına gelmiyor. Bazen çok daha küçük bir anda ortaya çıkıyor:

Bir toplantıda sözünüz sürekli kesildiğinde “Ben daha bitirmedim.” demek.
Evde herkes yemeğini bitirirken sofrayı neden yine kadınların topladığını sormak.
“Erkek adam ağlamaz.” cümlesinin neden hala normal karşılandığını sorgulamak.
Bir dizide kadın karakterin sürekli aynı klişeyle gösterilmesine itiraz etmek.

Bunların hiçbiri tek başına dünyayı değiştirmiyor. Ama hepsi aynı şeyi yapıyor: Normal kabul edileni bir anlığına durduruyor.

Oyunbozan da sorgulanabilir

“Oyunbozan olmak” otomatik olarak haklı olmak anlamına gelmiyor. Feministlerin birbirlerini sürekli eleştirmesi ya da sosyal medyada birbirlerini dışlaması da zaman zaman yeni sorunlar yaratabiliyor. Feminist akademisyen Carrie Baker, Ahmed’in “The Feminist Killjoy Handbook” kitabını değerlendirirken tam da bu noktaya dikkat çekiyor. “Oyunbozan” olmanın kendi başına bir amaç haline gelmemesi gerektiğini savunuyor. Yani mesele her şeye itiraz etmek değil; neye, neden ve kimin adına itiraz ettiğimizi düşünmek.

Bozulan neşe

“Oyunbozan feminist” bugün hala anlamlı çünkü kadınların itiraz ettiğinde karşılaştığı tepki ortadan kalkmış değil. Değişen yalnızca sahne. Bazen bir aile sofrası, bazen bir ofis toplantısı, bazen bir sosyal medya gönderisi oluyor. Her seferinde benzer bir soru ortaya çıkıyor: Bir kadın konuştuğunda gerçekten huzur mu bozuluyor, yoksa o huzurun kimin sessizliği üzerine kurulduğu mu görünür hale geliyor?