Türkiye’de kadın çalışanların hakları, İş Kanunu ve Sosyal Sigortalar Kanunu başta olmak üzere çeşitli yasal düzenlemelerle güvence altına alınmıştır. Ancak, bu hakların bilinmemesi veya iş hayatında tam anlamıyla uygulanmaması, kadınların karşılaştığı temel sorunlardan biri. Kadınların çalışma hayatında aktif yer alması hem ekonomik kalkınma hem de toplumsal eşitlik açısından büyük önem taşıyor. Buna rağmen, iş hayatında karşılaşılan eşitsizlikler ve hak ihlalleri kadınların iş gücüne katılımını olumsuz etkiliyor. Bu durumun önüne geçebilmek için Türkiye’de kadın çalışanları korumaya yönelik çeşitli yasal düzenlemeler bulunuyor.
Çalışma hayatındaki kadınların sahip olduğu sosyal haklar şu şekilde sıralanabilir;
Analık izin hakkı
Kadın işçinin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra sekiz hafta olmak üzere toplam on altı haftalık süre için çalıştırılmaması esastır. Çoğul gebelik halinde, doğumdan önce çalıştırılmayacak sekiz haftalık süreye iki hafta süre eklenir. Ancak sağlık durumunun uygun olduğunun doktor raporuyla belgelendirilmesi hâlinde, kadın işçi isterse, doğumdan önceki üç haftaya kadar iş yerinde çalışabilir. Bu durumda, kadın işçinin çalıştığı süreler doğum sonrası sürelere eklenir.
Geçici iş göremezlik ödeneği
Doğum izninde olunan sürelerde anneye “Geçici İş Göremezlik Ödeneği”, halk arasında bilinen adıyla “Rapor Parası” yardımı verilmektedir. Ödeneği hak etmenin temel şartı doğumdan önceki bir sene içerisinde 90 gün prim ödenmiş olmasıdır. 22 Nisan 2021 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 7316 sayılı Kanuna göre, son 12 aylık ortalama kazanç esas alınmaktadır.
Doğum Yardımı
Doğum yardımı ilk defa 2015 yılında Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından uygulamaya geçirildi ve 10 yıldır da uygulanmaya devam ediyor. Yardım, 2015 yılının Mayıs ayından sonra gerçekleşen doğumlar için verilmeye başlandı. Uygulama kapsamında, annelere birinci çocuk için 300 TL, ikinci çocuk için 400 TL, üçüncü çocuk için 600 TL ve bir defaya mahsus olmak üzere ödeme yapıldı.
2015 yılından bu yana uygulanan doğum yardımı, Meclis’e gönderilen torba yasa ile değişecek. Meclis’te görüşmeleri süren tasarının yasalaşması halinde, doğum yardımı maddeleri şu şekilde olacak;
* 1 Ocak 2025’ten itibaren doğan ilk çocuk için bir seferliğine anneye 5 bin TL doğum yardımı ödenecek. İkinci çocuk için anneye her ay, aylık olarak 1.500 TL, üçüncü çocuk için ise anneye her ay, aylık 5.000 TL ödenecek. Dördüncü ve sonraki çocuklar için her ay anneye çocuk başına 5.000 TL doğum yardımı ödenecek.
* Çocuklar 5 yaşını doldurana kadar devam edecek olan yardımlar her ay annenin hesabına yatırılacak, yardımlardan hiçbir vergi ve kesinti yapılmayacak.
Emzirme Ödeneği
“Emzirme Ödeneği” veya bilinen adıyla “Süt Parası”; doğum yapması halinde sigortalı kadına veya sigortalı olmayan karısının doğum yapması halinde sigortalı erkeğe verilen bir ödeme türüdür. Ayrıca, hizmet akdine tabi ya da kendi adına ve hesabına yaptıkları çalışmalarından dolayı gelir veya aylık alan kadına ya da gelir veya aylık alan erkeğin sigortalı olmayan eşine emzirme ödeneği ödenir.
Altı Aya kadar Ücretsiz İzin Hakkı
Kadın işçiye, analık izni bitiminden itibaren isteği hâlinde 6 aya kadar ücretsiz izin verilir.
Kısmi Süreli Çalışma Hakkı
İşçi, analık izninin, çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz iznin veya altı aya kadar ücretsiz iznin bitiminden itibaren çocuğun mecburi ilköğretim çağının başladığı tarihi takip eden aybaşına kadar herhangi bir zamanda kısmi süreli çalışma talebinde bulunabilir (eşi çalışıyorsa).
4857 sayılı İş Kanunu’nun 74 üncü maddesinde belirtilen hükme aykırı olarak, doğumdan önceki ve sonraki sürelerde gebe veya doğum yapmış kadınları çalıştırmanın veya ücretsiz izin verilmemenin cezası 2024 yılı için 14.739 TL’dir.
Gebe Çalışanlara Periyodik Kontrolleri için Verilen İzin Hakkı
4857 sayılı İş Kanunu’nun 74/4’üncü maddesine göre; “Hamilelik süresince kadın işçiye periyodik kontroller için ücretli izin verilir.”
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 30. maddesine dayanılarak hazırlanan Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik’in 11. maddesinde de “Gebe çalışanlara gebelikleri süresince, periyodik kontrolleri için ücretli izin verilir” hükmü bulunmaktadır.
Süt İzni Hakkı
4857 sayılı İş Kanunu’nun 74’üncü maddesi gereğince; kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam bir buçuk saat süt izni verilmesi gerekmektedir. Bu sürenin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını işçinin kendisi belirler. Bu süreler, günlük çalışma süresinden sayılır. Süt izninde meydana gelen kazalar da iş kazası olarak sayıldığından, süt izni saatlerinin ispatlanması işveren açısından elzemdir. Süt izninin 4857 sayılı İş Kanunu’nun 74’üncü maddesinde belirtilen hükme aykırı olarak gerektiği gibi kullandırılmaması halinde, 2024 yılı için 14.739 TL idari para cezası uygulanabilecektir.
