Piyasa her şeyi çözer, faturayı kime keser?
Sosyal medyada birkaç şirket güzellemesi okuyup insanlığın bütün sorunlarının regülasyonlardan kaynaklandığına karar veren o tanıdık tip, Night City’ye bayılabilirdi. Dev şirketler, özelleştirilmiş hizmetler, sınırsız girişimcilik fırsatları… Üstelik devletin işinize karışmasından yakınmanıza pek gerek kalmaz; patronunuz bedeninize kadar karışıyordur zaten. Bir sokak çatışmasının ortasında yaralandığınızda ise piyasanın görünmez eli, önce sigorta paketinizi kontrol eder.
Bu manzarayı özgürlük diye pazarlamak için neonlara biraz fazla kapılmış olmak gerekiyor. Cyberpunk’ın yaratıcısı Mike Pondsmith’in sözü, tam da burada hatırlanmayı hak ediyor: “Cyberpunk was a warning, not an aspiration.” Türkçesiyle, Cyberpunk bir uyarıydı; ulaşılmak istenen bir ideal değil. R. Talsorian Games’in 2020 tarihli açıklamasında aktarılan bu söz, havalı bir distopya sloganından fazlasını taşıyor. Pondsmith, aynı dönemde yayımladığı yazıda, şirketlerin aşırılıklarıyla otoriterliğin birleştiği bir düzene dikkat çekiyordu.
Peki bu uyarıya kadınların bulunduğu yerden baktığımızda ne görüyoruz? Bedenini değiştirebildiğin, kimliğini yeniden kurabildiğin, insan kapasitesinin sınırlarını aşabildiğin bir dünyada, hayatının kontrolü gerçekten sana mı geçiyor? Yoksa özgürleşme imkânları da başkasının gelir modeline mi dönüşüyor?
2077’den büyük bir dünya
Cyberpunk, pek çok kişinin tanıştığı Cyberpunk 2077 oyunundan çok daha geniş bir anlatı alanı. Mike Pondsmith’in masaüstü rol yapma evreninde Cyberpunk 2020, şirket egemenliğini ve sokaktaki hayatta kalma mücadelesini kurarken; 2045 yılında geçen Cyberpunk RED, şirket savaşlarının yıktığı dünyada yeniden şekillenen güç ilişkilerine bakıyor. Edgerunners ise aynı şehrin başka hayatlarına açılıyor. Böylece farklı dönemlerin ve toplulukların içinden okunabilen bir dünya ortaya çıkıyor.
Bu geleceğin bütünüyle geçmişe hapsolduğunu söyleyemeyiz. R. Talsorian Games’in yayımladığı oyun yöneticisi rehberlerinden biri, etnik kökenlerin, cinsel yönelimlerin ve cinsiyet kimliklerinin çeşitliliğini dünyaya katmayı açıkça öneriyor. Aynı metin, şirketlerin bütün bu grupları birer pazar olarak gördüğünü de hatırlatıyor.
Dolayısıyla kadınların ve diğer grupların konumunu değerlendirirken görünürlüğün yanında hakların nasıl korunduğuna da bakmalıyız. Farklı kimliklere yer açılan bir toplumda özgürlük, yine de ekonomik güce ve korunma imkânlarına bağlı kalabilir.

Görsel Kaynağı: reddit.com
Şirketler serbest, insanlar gözetim altında
Night City’de denetimin ortadan kalktığını söylemek yanıltıcı olur. İnsanlar sürekli izlenir, sınıflandırılır, değerlendirilir. Aşınan, güçlülerin hesap vermesini sağlayacak kamusal güvencelerdir. Denetimsiz şirket, son derece denetlenen bir toplum yaratabilir.
Bu düzenin bir tarihi var. Cyberpunk RED’in geçmiş anlatısında, ABD’yi çöküşe sürükleyen “Gang of Four” yönetimi sosyal güvenlik ve sağlık programlarının içini boşaltıyor; sosyal yardımları şirket bağlantılarına bağımlı hâle getiriyor. Askerî harcamalar korunurken demokratik kurumlar zayıflıyor. 1996’da anayasa askıya alınıyor ve sıkıyönetim kuruluyor. Şirket egemenliğinin zemini, kamusal kaynakların yağmalanması ve siyasal denetimin aşındırılmasıyla hazırlanıyor. Masaüstü evreninden başka bir örnek, bu bağımlılığın gündelik hayatta nasıl işlediğini gösteriyor. Continental Brands, kendisine sadık toplulukları öncelikli gıda sevkiyatı ve indirimlerle ödüllendirirken çıkarlarına karşı hareket edenleri pahalılık ve kıtlıkla cezalandırıyor. Şirketin müşterisi olmaktan çıkmak, mahallenin yiyeceğe erişimini tehlikeye atabiliyor.
Bu politikalar yalnızca kadınları hedeflemiyor. Feminist açıdan önemleri, insanların bağımsız yaşayabilmesini sağlayacak koşulları aşındırmalarında. Şiddet gördüğü ilişkiden ayrılmak isteyen birinin güvenli konuta, gelire ve korunmaya ihtiyacı var. Böyle bakıldığında hakların maddi zemini, kadınların özgürlüğü tartışmasının parçası oluyor. Bu, kurmaca dünyadaki her eşitsizliğin cinsiyetten kaynaklandığını söylemeyi gerektirmiyor. Feminist bir okuma, eşitsizliğin hangi ilişkileri güçlendirdiğini de sorabilir. Güvenlik ve geçim, kişinin bir işverene veya başka birinin korumasına bağlıysa özgürlük kırılganlaşır. Kadınların hakları da bu bağımlılıklardan ayrı bir alanda var olmaz. Kâğıt üzerinde tanınan bir hakkı kullanabilmek için gereken koşulların ortadan kaldırılması, o hakkın etkisini de aşındırır.
Eşitlikten söz edebilmek için seçeneklerin sayısına bakmak yetmez; bir seçeneği reddedenin başına ne geldiğine de bakmalıyız. İşverene, müşteriye veya bir koruma ağına karşı çıkmak temel ihtiyaçlara erişimi tehlikeye atıyorsa kâğıt üzerindeki özgürlüğün sınırları ortaya çıkar.
Kendi bedeninin sahibi olmak kaç para?
Cyberpunk’ın en çekici vaatlerinden biri, bedenin değiştirilebilir oluşu. Bu imkânın özgürleştirici tarafını küçümsememek gerekiyor. İnsan, kendisine dayatılan görünüme mahkûm olmak zorunda kalmayabilir; bedeniyle kurduğu ilişkiyi kendi arzusuna göre değiştirebilir. Nitekim Cyberpunk RED’in resmî düzeltme belgesi, biosculpting teknolojisinin tedavi amaçlı kullanımları arasında cinsiyet uyumunu açıkça sayıyor. Bu dünyada teknolojik değişim, bedensel özerklik için gerçek imkânlar da taşıyor.
Ancak beden üzerinde söz sahibi olmak, uygulanabilecek işlemlerin çeşitlenmesinden ibaret değil. Değişiklikleri kim tasarlıyor, kim satıyor, hangi görünüm ödüllendiriliyor? Eşitsiz koşullarda yapılan her seçimi geçersiz saymak da kadınların iradesini siler. Bir kadın görünümünü değiştirmeyi isteyebilir ve bundan memnun olabilir. Eleştirinin yönü, onun arzusunun samimiyetine çevrilmemeli. Tartışılması gereken, değişmeyi istemediğinde karşılaşacağı baskılar ve değişikliği sürdürebilmenin maliyetidir.
Kadınköy’deki “Meta Fetişizmi: Kapitalizmin görünmez emeği, görünür imajı” yazısı, kadın bedeninin tüketimin vitrini hâline gelirken emeğinin görünmezleşmesini tartışıyordu. “Kendine bakmanın zorunluluğu” ise iyi hissetmenin bile satın alınacak ürünler ve yerine getirilecek görevlerle kuşatılmasını ele alıyordu. Cyberpunk’ın beden piyasasını, bu tartışmaların uçlara taşındığı bir alan olarak okuyabiliriz.
Rosalind Gill’in postfeminist medya kültürü çözümlemesi de burada yardımcı oluyor: Seçim ve güçlenme vurgusu, kadınların kendi bedenlerini sürekli gözetmesi ve disipline etmesiyle birlikte işleyebiliyor. Geride kalmamak için kendine durmadan yatırım yapman bekleniyorsa gelişmenin sonu nerede?
Bedenin değeriyle birlikte güvenliğinin de pazarlık konusu olduğu yerde, kişisel tercih tartışması çalışma koşullarına ve şiddetten korunmaya bağlanıyor. Night City’nin tarihinde Mox’un ortaya çıkışı, bu bağı somutlaştıran olaylardan biri.

Görsel Kaynağı: reddit.com
Mox: Şiddetten kolektif savunmaya
2067’de, çalışanlarını şiddete karşı korumasıyla tanınan eski seks işçisi ve kulüp sahibi Elizabeth “Lizzie” Borden’ın işletmesindeki bir kadın, Tyger Claws üyelerince tecavüze uğrayıp öldürülüyor. Borden’ın saldırganlara karşılık vermesinin ardından çete kulübü basıyor, işletmeyi yıkıyor ve onu da öldürüyor. Bu olaylar, günler süren ayaklanmaların ve Mox’un kuruluşunun zeminini oluşturuyor.
Ortaya çıkan yapı, seks işçilerini, cinsel azınlıkları ve farklı dışlanmış grupları ortak savunma etrafında bir araya getiriyor. Lizzie’s Bar yeniden kuruluyor ve örgütün merkezi oluyor. Korunma talebi böylece ortak mekâna, gelire ve örgütlenmeye kavuşuyor.
Bu tarihin feminist açıdan önemi, saldırıların ardından gelişen kolektif tepkide. Bedeni ticari olarak değerli görülen insanların hayatlarının da değerli sayılmasını isteyen bir mücadele var. Şiddetin çalışma hayatının olağan bedeli sayılmasına karşı çıkılıyor. Mox’un hem kadın hem erkek seks işçilerini koruma iddiası, bu mücadeleyi ortak koşullar üzerinden düşünmemize de imkân veriyor. Bununla birlikte örgüt, içinde doğduğu ekonominin dışında kalamıyor. Zamanla koruma kapasitesi doğrudan kendisi için çalışanlarla sınırlanıyor; işletmelerden gelen gelir ve örgütün devamlılığı belirleyici hâle geliyor.
Burada dayanışmanın gücüyle sınırlarını birlikte görebiliriz. İnsanların birbirini savunabilmesi önemli bir kazanım. Fakat güvenliğin belirli bir gruba bağlı kalması, korunmanın herkes için güvenceye alınamadığını da gösteriyor. Mox’un tarihi, örgütlenmenin hayat kurtarabileceğini ve evrensel haklara duyulan ihtiyacın sürdüğünü aynı anda düşündürüyor.
Güvenliği bir hak olarak düşünmek, korunmayı kişinin toplumdaki saygınlığına bağlamamayı da gerektirir. Bir seks işçisinin şiddetten korunması için yaptığı işin başkalarınca onaylanmasına ihtiyacı olmamalı. Müşterinin ödediği para, çalışan üzerindeki haklarının sınırsızlaşması anlamına gelmez. Mox’un kuruluşunu feminist bir yerden okumayı mümkün kılan bağlardan biri burada: Damgalanan bir grubun hayatı, beden üzerindeki söz hakkı ve çalışma koşulları aynı siyasal meselenin parçaları hâline geliyor.
Ancak kadınların dayanışmasını anlatmak, temsil meselesindeki bütün çelişkileri ortadan kaldırmıyor.
Cyberpunk’ın kadınlara yaklaşımını yalnızca güçlü kadın karakterlerin varlığıyla değerlendirmek yeterli değildir. Kadınların hikâyede özne olabilmesi, yaşadıkları dünyanın eşitlikçi olduğu anlamına gelmez; sömürünün görünür olması da anlatının onu mutlaka sorguladığını göstermez. Aynı eser, kadınlara kendi hayatlarını belirleme alanı açarken bedenlerini pazarlanabilir bir görüntüye dönüştüren bakışı da yeniden üretebilir. Bu nedenle sorulması gereken, yalnızca kadınların ne kadar güçlü olduğu değil, seçeneklerini kimin belirlediği, bu seçeneklerin bedelini kimin ödediği ve bedenleri üzerinden kimin kazanç sağladığıdır.
Rıza, hizmet sözleşmesinin hangi maddesinde?
Mox’un ortaya çıkardığı sorular, Night City’de yakınlığın nasıl satıldığına da uzanıyor. Cyberpunk 2077’de Clouds gibi işletmelerde kullanılan “doll” teknolojisi, çalışanların davranışlarını müşteriye uyarlayan sinirsel müdahalelere dayanıyor. İşletme kişiselleştirilmiş hizmet satarken çalışanın kendi davranışları üzerindeki denetimi tartışmalı hâle geliyor. Burada kadınlar da erkekler de çalışıyor. Sistemin sömürüsünü yalnızca kadınlara özgü saymak doğru olmaz. Feminist açıdan incelenecek mesele; bedenin kullanımı, rızanın sürekliliği ve çalışanın sınır koyabilme kapasitesi. Bir sözleşmeye imza atmak, çalışma sırasında karşı çıkma ve vazgeçme hakkının yerine geçebilir mi?
Bu sorular, seks işçilerini küçümseyen bir ahlakçılığa çıkmamalı. Bedensel özerklik, güvenli çalışma ve şiddetten korunma hakları birlikte savunulmalı. Çalışanların hayatlarını nasıl kazanacaklarına dair söz sahibi olmalarıyla müşterinin her talebini karşılamak zorunda bırakılmaları arasında açık bir ayrım var.
Yapay zekâ asistanlarının cinsiyetlendirilmiş sesleri üzerine sorulan soru da buraya bağlanıyor: Hizmet edenin sabırlı, uyumlu ve itirazsız olması neden bu kadar kolay kadınlıkla eşleştiriliyor? Bu güncel tartışma, Cyberpunk’ın kurmaca teknolojilerine bakarken hizmetin hangi beklentilerle tasarlandığını sorgulamamıza yardımcı oluyor.
Özgürlük, satın alınabilecek hizmetlerin çeşitliliğiyle ölçüldüğünde çalışanın özgürlüğü arka planda kalabiliyor. Feminist bir değerlendirme, hizmeti alanın seçenekleri kadar hizmeti verenin reddetme hakkını da merkeze almalı.

Görsel Kaynağı: michaldziekan.artstation.com
Temsil var, güvence nerede?
Cyberpunk’ın çeşitliliğini yalnızca bir aldatmaca saymak da eksik olur. Farklı kimliklerin ve bedenlerin bu gelecekte yer bulması anlamlı. Örneğin resmî Cyberchairs materyali, tekerlekli sandalye kullananların da maceraya katılabilmesini sağlayan araçlar ve kurallar sunuyor. Gelecekte var olabilmek için herkesin aynı beden biçimine dönüşmesi gerekmiyor.
Ancak bir dünyada görünür olmakla o dünyanın kaynakları üzerinde söz sahibi olmak farklı düzeyler. Şirketlerin farklı gruplara ürün satabilmesi, o grupların çalışma koşullarını ve güvenliğini iyileştirdiklerini göstermiyor. Çeşitliliğin pazar olarak benimsenebilmesi, eşitsizliğin kapsayıcı bir vitrinle de sürdürülebileceğini düşündürüyor.
Benzer biçimde bir yönetim kurulunda veya devlet yönetiminde kadınların bulunması, temsil açısından değerlidir. O yönetimin çalışanlara ve yurttaşlara karşı sorumluluğu ayrıca değerlendirilmelidir. Kararların kimlerin yararına alındığı, itiraz edenlerin korunup korunmadığı ve kaynakların nasıl paylaştırıldığı önemini korur.
Kadınların konumunu değerlendirirken başarı öykülerinin yanında olağan bir hayatın koşullarına da bakmalıyız. Herkesin olağanüstü yetenekli, güçlü ve rekabetçi olması gerekmeyen bir hayatı savunabilmeliyiz. Dinlenmek, hasta olmak, yaşlanmak ve başkasına ihtiyaç duymak, kişinin piyasadaki performansına bağlandığında güçlü görünme zorunluluğu yeni bir yüke dönüşür.
Cyberpunk’ın uyarısı burada keskinleşiyor: Bazı kültürel ve teknolojik kazanımların gerçekleştiği bir gelecek, insanların birbirleri üzerindeki tahakkümünü sürdürebilir. Bu ihtimal, kazanımların yanında onları koruyacak kurumları ve ortak mücadeleyi de düşünmeyi gerektiriyor.
Masada başka bir hikâye kurmak
Masaüstü rol yapmanın açtığı alan da burada kıymet kazanıyor. Oyuncular, evrenin parçası olarak hangi ilişkilerin ve mücadelelerin hikâyenin merkezine yerleşeceğini belirleyebiliyor. Bir şirket operasyonu kadar, mahallenin yiyeceğe erişimini, bir kliniğin açık kalmasını veya çalışanların güvenliğini sağlamak da maceranın konusu olabilir.
Rol yapma oyunları, oyuncuların hayal gücüyle şekillenir. Hem masaüstünde hem video oyununda kadın olarak bu dünyada var olabilmek; karar vermeyi, bağ kurmayı ve sonuçlarla karşılaşmayı içerir. Gücün ne için kullanılacağı sorusu da hikâyenin parçasına dönüşür. Kolektif hareketin imkânlarını araştırmak, bu dünyanın yalnızca sömürüsünü seyretmekten daha ileri bir deneyim sunabilir. Bu nedenle Pondsmith’in uyarısını kadınlar açısından okurken sağlık ve barınma hakkını, işyerinde söz sahibi olmayı, bedensel özerkliği ve şiddetten korunmayı birlikte düşünmeliyiz. Kamusal güvenceler, demokratik hesap verebilirlik ve örgütlenebilme imkânı, özgürlüğün sürdürülebilmesinin koşullarıdır. Kamusal iktidarın kendisi de denetlenmelidir; otoriterlik uyarısı tam burada önemini korur.
Cyberpunk’ın neonlarına hayranlık duyabilir, teknolojisini merak edebiliriz. Mox’un tarihine baktığımızda ise hayranlığın ötesinde bir taleple karşılaşırız: İnsanların hayatı ve güvenliği, onları korumayı kârlı bulanların veya savunabilecek güce sahip olanların insafına bırakılmamalı.
Kaynakça:
- R. Talsorian Games, (5 Haziran 2020). From the Screamsheets: A Statement by RTG.
- R. Talsorian Games, (12 Haziran 2020). Mike Pondsmith: Cops and Racists.
- R. Talsorian Games, (t.y.). The Roleplaying Game of the Dark Future.
- R. Talsorian Games, (17 Temmuz 2020). Cyberpunk Red: Meet the NeoCorps.
- Kadınköy, (13 Ekim 2025). Meta Fetişizmi: Kapitalizmin görünmez emeği, görünür imajı.
- Kadınköy, (22 Eylül 2026). Kendine bakmanın zorunluluğu: Self- Care kültürü ve kadın bedeni.
- Cyberpunk Wiki, (t.y.). The Mox.
- eXputer, (t.y.). Clouds.
- Kadınköy, (23 Mart 2026). Yapay zekâ asistanlarında cinsiyetlendirilmiş sesin politikası.
- R. Talsorian Games, (t.y.). Welcome to the Dark Future. Cyberpunk RED Free Basic Rules, Roll20.
- Gill, R. (2007). Postfeminist media culture: Elements of a sensibility. European Journal of Cultural Studies, 10(2), 147–166. https://doi.org/10.1177/1367549407075898
- R. Talsorian Games. (2021). Cyberpunk RED errata, v1.25 [Kural düzeltmeleri]. Özellikle temel kitabın 227. sayfasına ilişkin ekleme.
- Mulligan, R. (2023). Listen up! to Rob Mulligan [Cyberpunk RED ek materyali]. R. Talsorian Games. Özellikle “Make it Diverse” bölümü.
- Pondsmith, M., Hutt, J., Pondsmith, C., & Thompson, S. (2021). Cyberchairs: New options in mobility [Cyberpunk RED ek materyali]. R. Talsorian Games.
- CD Projekt Red. (2020). Cyberpunk 2077 [Video oyunu]. Özellikle Mox ve Lizzie’s Bar veri tabanı kayıtları ile Clouds işletmesi. Oyunun resmî sitesi.
- Imaishi, H. (Yönetmen). (2022). Cyberpunk: Edgerunners [Anime dizisi, 1. sezon]. Studio Trigger; CD Projekt Red; Netflix. Dizi sayfası.















