Kadınlar, gerçekten özgür mü? Onlara sunulan “güvenceler” neyin karşılığında veriliyor? Toplumun kadınlardan beklentileri, onların seçimlerini ne kadar şekillendiriyor?
Ataerkil pazarlık kavramı
Prof. Dr. Deniz Kandiyoti tarafından toplumsal cinsiyet terminolojisine kazandırılan “ataerkil pazarlık” kavramı, kadınların dayatılan toplumsal cinsiyet rollerine ve toplumsal yaşamda maruz kaldıkları baskı ve kısıtlamalara karşı geliştirdikleri bir takım mücadele ve örgütlenmeleri ifade etmektedir.
Kadınlar toplumsal ve ev içi yaşamın her alanında ataerkilliğin farklı biçimleri ile karşılaştıklarında, bu yapılar içinde edilgen kalmazlar; aksine, bu baskıcı sistemlere karşı çeşitli savunma ve kendilerini koruma mekanizmaları geliştirerek direnmenin yollarını ararlar. Ataerkil pazarlık içinde bu direniş yolları görünür olmanın ötesinde gündelik yaşamın içerisinde yer alan, dolaylı yollarla kendini gösteren bir tür karşı koyma olarak ortaya çıkar. Böylece kadınlar içinde bulundukları ataerkil sistemin dinamiklerine göre kendi mekanizmalarını geliştirerek ataerkinin kurallarının boşluklarından faydalanır ve bir tür “pazarlık” alanı yaratırlar.
Daha açık bir ifadeyle; kadınlar, kendi haklarını savunmak ve içinde bulundukları sistem altında ezilmemek için dayatılan ataerkil kurallara karşı çıkıp onları dolaylı yoldan yeniden üretip dönüştürürler.
Bu bağlamda Kandiyoti’nin düşüncesi, kadınların yalnızca ezilen ya da edilgen bireyler olmadığını; aynı zamanda ataerkil düzene karşı farklı ve yaratıcı direnme biçimleri geliştirebilen aktif toplumsal aktörler olduğunu ortaya koyar. Kadınlar, bulundukları koşullara göre stratejik adımlar atarak bu sistemle baş etmenin yollarını üretirler.
Ataerkil pazarlık, kadınlar ve erkekler arasında belli başlı beklentilerin, toplumsal rollerin ve sorumlulukların karşılıklı olarak karşılanacağına dair görünmez bir anlaşma varsayımına dayanır. Kadınlar, ataerkil düzenin yalnızca baskı üreten bir yapı olmadığını, aynı zamanda belirli imtiyazlar ve güvenceler vaat ederek onları sisteme dahil eden bir mekanizma olduğunu fark ederler. Bu nedenle, hayatta kalabilmek ve toplumsal konumlarını koruyabilmek adına, kendilerine sunulan bu vaatleri kabul ederek ataerkil pazarlığın bir parçası haline gelirler.
Aile içinde ataerkil pazarlık
Geleneksel aile yapısı içerisinde ataerkil pazarlık, kadının erkeğin otoritesini kabul etmesi karşılığında ev içi sorumlulukları üstlenmesine dayanır. Kadın, çocuk ve yaşlı bakımını üstlenirken; erkeğin onu ve ailesini maddi olarak desteklemesini, kamusal tehditlere karşı korumasını ve toplumdaki yerini güvence altına almasını bekler. Bu düzen içinde kadın kendini evin içinde güvende hissederken, erkek de ev içi yükümlülüklerin kadına ait olmasından memnundur. Böylece her iki taraf da bu pazarlıktan fayda sağlıyor gibi görünür ve kadın, erkeğin ve ailenin konumunu koruyarak ataerkil sistemi içselleştiren bir konumda yer alabilir.
Kadına bu sistem içinde; “çalışmayacaksın ama her ihtiyacın karşılanacak”, “evde oturacaksın ama anne olduğun için kutsal ve değerli sayılacaksın”, “çocuklara ve yaşlılara bakacaksın ama iş hayatının tehditlerinden uzak güvende olacaksın” gibi vaatler sunulur. Bu tür sözde güvence ve değer atıfları, kadının ev içindeki konumunu meşrulaştırırken, onu kamusal alandan uzak tutar.
Üstelik bu pazarlık yalnızca aileyle sınırlı değildir; kadınlar toplum içinde de benzer stratejiler geliştirir. Örneğin, kentli ve eğitimli bir kadın kariyerinde ilerlemek isterken, farkında olarak ya da olmayarak ataerkil normlara uygun davranışlar sergileyebilir. Bu durumda kadın başarı elde etse de sistemin eril yapısı yeniden üretilmiş olur.
Toplumsal düzenin kadınlara dayattığı sınırlar
Ataerkil pazarlık; toplumsal yaşamın her alanında kadınların eğitim ve çalışma hakkından, sosyal ve kültürel etkinliklerde yer almasına kadar kadınların kendilerinden ödün verdiği, erkeklerin kadınlardan üstün olması gerektiği kabulünün sonucunu yansıtır. Kısmi iyileştirmeler vaat eden ama bu iyileştirmelerin köklü bir değişimden bir hayli uzak olduğu ataerkil pazarlıkta, ataerkinin koyduğu kurallar her seferinde yeniden üretilerek var olmaya devam eder.
Sonuç olarak, ataerkil pazarlık, kadınların belirli güvenceler ve toplumsal kabul karşılığında ataerkil düzene bilinçli ya da bilinçsiz şekilde uyum sağlamasını ifade eder. Ancak bu “pazarlık”, kadının öznelik ve kendini var etme alanını daraltırken mevcut eşitsizlikleri görünmez kılar. Kadına sunulan “koruma”, “değer” ve “güvence” söylemleri, onu sistemin dışına çıkarmasının aksine, içine daha derinden yerleştirir. Bu nedenle ataerkil pazarlığın varlığını fark etmek, bu düzenin kadınlara dayattığı sınırları sorgulamak ve yeniden tanımlamak için ilk adımdır.
Kadınların sadece var olan toplumsal ve ev içi rollere uyum sağlamaları değil, aynı zamanda bu rolleri dönüştürme hakları ve güçleri olduğu unutulmamalıdır. Gerçek eşitlik, bu farkındalıkla kurulan yeni toplumsal sözleşmelerle mümkün olabilir.
Kaynak:
