Sabahın erken saatlerinde başlayan cilt bakım rutinleri, yeşil detoks içecekleri, mum ışığında yapılan meditasyonlar ve “kendine yatırım yap” çağrıları… Günümüz popüler kültüründe “self-care” (öz-bakım), bireyin zihinsel ve bedensel sağlığını koruması için sunulan en masum, en cazip vaatlerden biri olarak konumlanıyor fakat bu cazip vaadin arka planına bakıldığında, öz-bakımın neoliberal piyasa tarafından hızla emilerek paketlenmiş bir tüketim nesnesine dönüştürüldüğünü görmek mümkün.
İyileşme ve dinlenme vaadiyle pazarlanan self- care kültürü ; kadınlara sürekli yeni ürünler satın almaları, eksikliklerini tamamlamaları ve pürüzsüz bir görüntüye ulaşmaları gerektiği mesajını iletir. Rahatlama anı bile estetik bir meta haline gelir. Öyle ki “kendine zaman ayırmak”, belirli pazar ürünlerini tüketmekle eşdeğer tutulur. Tüketim ağlarıyla örülü bu düzen, kadını iyileştirmekten ziyade ona yeni bir sorumluluk listesi yükler. Tam da bu noktada mesele, basit bir yaşam tarzı tercihi olmaktan çıkıp toplumsal ve kuramsal bir inceleme alanına dönüşür.
Ayna karşısındaki disiplin: Beden ve sınıf
Görünürde tamamen bireysel bir “iyi hissetme” tercihi gibi sunulan öz-bakım rutinleri, özünde kadının kendi bedenini denetleme biçimidir. Michel Foucault’nun biyo-politika kavramı, bu durumu anlamak için kritik bir zemin sunar. Foucault’ya göre modern iktidar, bireylere kaba bir zorbalıkla değil; onların kendi arzularıyla benimsedikleri disiplin mekanizmalarıyla nüfuz eder. Kadın, “kendini sevmek” ve “kendine bakmak” adına cilt bakım adımlarını, egzersiz programlarını ve diyet listelerini içselleştirilmiş bir şekilde kendi iradesiyle uygular. İktidar, kadının bedenini kendi eliyle hizaya soktuğu bu öz-disiplin sürecinde işler.
Biyo-politik denetim, Pierre Bourdieu’nün bedensel sermaye ve habitus kavramlarıyla birleştiğinde sınıfsal bir nitelik kazanır. Bourdieu, bedenin toplumsal alanda bir sermaye biçimi olarak dolaşıma girdiğini belirtir. “Bakımlı”, “fit”, “yaşlanmayan” ve “pürüzsüz” bir kadın bedeni; bireyin toplumsal konumunu, disiplinini ve yüksek sınıfa ait olma kapasitesini simgeleyen bir sembolik sermayeye dönüşür. Piyasada satılan pahalı öz-bakım rutinlerini satın alabilmek ve bunu bedeninde sergileyebilmek, sınıfsal ayrıcalığın bir göstergesi haline getirilir. Beden, kadının toplumsal piyasadaki değerini belirleyen bir yatırım alanıdır.
Ekranda sergilenen benlik
Tüketim nesnesi haline gelen öz-bakım, dijital çağda performans odaklı bir sergiye dönüşür. Goffman’ın dramaturjik yaklaşımı ve izlenim yönetimi, bu durumu açıklamada oldukça elverişlidir. Sosyal medya platformlarında paylaşılan “self-care” rutinleri, bireyin toplum karşısındaki ön sahne performansıdır. Kadınlar, ideal benliklerini inşa etmek için mumlar, serumlar ve estetik düzenlemelerle hazırlanmış bir ön sahne kurarlar. Ancak bu vitrinin arkasındaki arka sahnede, bu standartlara yetişebilmek için harcanan yoğun bedensel, zihinsel ve maddi emek görünmez kılınır. Öz-bakım, dinlenmekten ziyade sergilenmesi gereken bir gösteriye dönüşür.
Angela McRobbie’nin postfeminizm eleştirisi ise bu serginin ideolojik boyutunu deşifre eder. Postfeminist söylem; kadınlara sunulan bu bedensel baskıları, “bireysel seçim” (choice) ve “kendi kendini güçlendirme” (empowerment) retoriğiyle maskeler. McRobbie’ye göre, kadınlara “çünkü sen buna değersin” mantığıyla sunulan bu tüketim kalıpları, feminist kazanımların içini boşaltan neoliberal bir yanılsamadır. Kadının kendi bedenini sürekli olarak piyasa standartlarına göre düzenlemesi, bir “özgürleşme” gibi pazarlanırken; gerçekte patriyarkal ve kapitalist dayatmaların kadının kendi iradesi kılıfıyla yeniden üretilmesine yol açar.
Self- care kültürü ve kadın bedeni
“Kendini sev” ve “kendine zaman ayır” gibi süslü sözlerle pazarlanan öz-bakım kültürü, kadın bedeni üzerinde görünmez ama oldukça ağır bir baskı kurmaktadır. Öz-bakımın kadınları rahatlatmak ya da özgürleştirmek şöyle dursun, onları ayna karşısında kendi kendilerinin denetçisi yapmaktadır. Kadın bedeni; sürekli pürüzsüzleştirilmesi gereken bir proje, toplumsal alanda bir üstünlük yarışı ve ekran önünde sergilenmesi gereken zorunlu bir gösteri haline getirilmiştir. Dinlenme ve iyileşme vaat eden bu süreç, piyasanın ve toplumun beklentileri yüzünden kadının sırtına yüklenen yeni bir ödeve dönüşmüştür.
Sonuç olarak; kadın bedenini sürekli bir eksiklik ve yetersizlik hissiyle baş başa bırakan bu düzen; öz-bakımı bir rahatlama alanı olmaktan çıkarıp, her gün yerine getirilmesi gereken yorucu bir zorunluluğa çevirmektedir. Kadının kendi bedeniyle kurduğu ilişkiyi zorlaştıran bu tüketim çarkını ve estetik dayatmaları fark etmek, üzerimizdeki bu ağır baskıyı görmenin ilk adımıdır.
Kaynakça:
- Degirmencioglu, N. (2024). DESTRUCTION OF FEMALE BODY BY FEMININITY: AN ANALYSIS ON DE BEAUVOIR, FOUCAULT, BORDO AND ATWOOD. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 14(27), 315-330.
- Kayran, Z. (2026). Sosyal Medyada Güzellik Dayatması ve Dijital Benlik Sunumu: Kadın Instagram Kullanıcıları Üzerine Nitel Bir Araştırma. Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi, 8(1), 96-117.
- Okur, M. (2023). BEDEN CİNSİYET VE MEKAN. Marmara Üniversitesi Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Araştırmaları Dergisi, 7(1), 22-43.
- Yüksel, R. (2024). Sosyal Medya Araçlarının Beden Güzelliği Tahakkümü: Estetik İşlemler. Sakarya Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi, 3(2), 111-126.
