Aile içinde tek söz sahibi olma mücadelesi

Yazı Dizisi | 1. Bölüm
Kraliçe Arı Sendromu: Aile İçinde Tek Söz Sahibi Olma Mücadelesi

Bu içerik, “Kraliçe Arı Sendromu: Annelerin Görünmeyen Rekabet Alanları” yazı dizisi kapsamında hazırlanmıştır.

Aile. Dört harften oluşuyor ama beş harflik hissediliyor. Güven ve huzur. Günün sonunda döndüğümüz, kendimiz olduğumuz, kendimizi bulduğumuz, dışarıdaki kaostan uzaklaşabildiğimiz bir sığınak. Ama işin ilginç tarafı, bazen insan en büyük güç mücadelelerini tam da kendini en güvende hissetmesi gereken bu yerde yaşayabiliyor. 

Hafta sonu nereye gidileceğinden, bebeğin nasıl büyütüleceğine, bayramda önce kimin aranacağından, evin nasıl düzenleneceğine kadar uzanan küçük gibi görünen meseleler zamanla daha büyük sorunlara dönüşebiliyor. Çünkü bir noktadan sonra mesele ne yapılacağı olmaktan çıkıyor ve buna kimin karar vereceğine dönüşüyor. Ve sevgiyle kontrol arasındaki ince çizgi git gide bulanıklaşıyor. Aile içindeki herkese sözünü geçirme meselesi elbette ki kötü niyetle başlamaz. 

Bir anne kızına tecrübesini aktarmak isteyebilir.

Bir abla kardeşini korumaya çalışabilir.

Bir kayınvalide gelinine yol göstermeye çalışabilir. 

Bunların hepsi sevginin ve aidiyetin doğal ifadeleri olabilir. Ama tavsiyelerin içine zamanla “Benim dediğim olmalı.” mesajları girdiğinde ilişkilerin içine görünmez hiyerarşiler dahil oluyor demektir. Çünkü tavsiye ile emir, rehberlik ile müdahale, şefkat ile kontrol arasındaki sınır her zaman sanıldığı kadar keskin değildir.

Aile içinde Kraliçe Arı Sendromu

“Kraliçe Arı Sendromu”nu yalnızca “Bir kadının, başka bir kadını kıskanması ya da onu çekememesi” olarak değerlendirmemeliyiz. Kavram 1970’lerden itibaren kadınların erkek egemen çalışma ortamlarında nasıl konumlandıkları araştırılmıştır. Temelinde, sınırlı statü alanlarına ulaşabilen kadınların, binbir emekle ulaştıkları konumlarını korumak için diğer kadınlara “Ben buraya gelmek için çok mücadele ettim. Benim yerimi kolayca alamazsın.” mesajını vermesi yatıyordu.

İşte bu noktada kraliçe arı sendromunu aile içine uyarladığımızda büyük benzerlikler ortaya çıkıyor. Çünkü aile içinde de bazen bir kadının yıllar içinde kazandığı söz hakkı ve otorite kendisinden sonra gelen kadının güçlenmesiyle sarsılabiliyor. Bu durum, daima dayanışma içinde olması beklenen aile yapısında görünmez bir rekabet başlamasına sebep oluyor. Ancak ailedeki güç mücadelesini yalnızca “kontrolcü anne”, “zor kayınvalide”, “kıskanç abla” olarak betimlemek maalesef büyük resmi bütünsel olarak görmeye yetmiyor.

• Sınırlar bulanıklaşırsa:

“Ben senin iyiliğini istiyorum, senin yerinde olsam bunu böyle yapmazdım.”

Gerçek bir kaygı taşıyor gibi görünüyor değil mi? Ama bunu duyan kişi sevgi adı altında kontrol ediliyor olabilir.

• Şefkat yerini kontrole bırakırsa:

“Ben de bu yollardan geçtim.” 

İlk bakışta rehberlik vaadi gibi duran bu cümleyi duyan kişi kendi kararlarını veremeyeceğini hissediyor olabilir.

• Fedakarlık güç olarak kullanılmaya başlarsa: 

“Biraz daha zaman geçsin anlarsın. Biz zamanında böyle yapmazdık.”

Tatlı bir uyarı olsa da bunu duyan kişi kendi deneyimlerine güvenilmeyeceğini hissediyor olabilir. 

• Tecrübe otoriteye dönerse:

“Biz kimseden destek almadık çocuk büyütürken, amma abartıyorsunuz.”

Hayatı yaşayan kişinin kendi deneyimi ne kadar önemli olursa olsun, bu kıyas cümlesini duyan kişi yaşadığı zorlukları değersiz hissedip baskı altına alındığını düşünüyor olabilir.

Bu mücadelenin köklerine bakıldığında ilk olarak toplumsal cinsiyet rolleri göze çarpıyor. Kız çocuklarına küçük yaşlardan itibaren fedakar olmaları gerektiği öğretiliyor. Bakım sorumlulukları veriliyor. İdare etmek, alttan almak, sabırlı olmak, sadece aileyi düşünmek öğretiliyor. Birçok kadın kendi ihtiyaçlarını arka plana atarak aile düzenini korumayı öğrenerek büyüyor. Cinsiyet rollerinin böyle keskin çizildiği bir ortamda söz hakkı kazanmak da elde edilen bir güç alanı haline geliyor. Ve o gücü kazanan kadının da alanını kaybetmekten korkması hiç de şaşırtıcı olmuyor. Tıpkı üst yönetim kademelerine zorluklarla ulaşan o güç sahibi kadının koltuğunun elinden alınmasından korktuğu gibi.

Sevgiyle Kurulan Sınırlar

Annelerin kızlarına kendi hayatlarından öğrendiklerini anlatması değerlidir.  Ablaların kardeşlerini korumaları değerlidir.  Yeni evlenen bir geline ailenin büyüklerinin (kayınvalidenin, görümcenin, eltinin vd.) aileyi tanıtması değerlidir.  Ancak asıl mesele, tecrübe aktarımının nasıl yapıldığıdır. Çünkü gerçek sevgi, karşımızdaki kişinin hayatını yönetmekten ziyade, seçim hakkını ona bırakmak ve doğruları söyleyip geri çekilmeyi bilmekten geçer. 

“Benim bildiklerim kendi deneyimlerimle yoğruldu. Senin de kendi deneyimlerin ve kendi doğruların olacak. Sana yol gösterebilirim ama hangi yolu seçeceğine sen karar vereceksin. Belki geçmişte ben öyle yapmamıştım, başka türlü öğrenmiştim ama senin fikirlerine saygı duyuyorum. 

Bir gün sen de birine yol göstereceksin. O zaman hatırla, en büyük sevgi, bırakabilmektir. Çünkü aile; tecrübeleri bir baskı aracı olarak sırta yüklemek yerine sevgiyle devredilen bir rehberlik mirasına dönüştüğünde anlam kazanır.”

Kaynakça:

• Ellemers, N., Van den Heuvel, H., De Gilder, D., Maass, A., & Bonvini, A. (2004). The underrepresentation of women in science: Differential commitment or the queen bee syndrome? British Journal of Social Psychology, 43(3), 315-338. 
• Erden, B. Aile İçinde Güç ve Güç Dengeleri. (psikologbaharerden.com)
• Dilaver, Z. (2025). Sözde Eşitlik: Ailede Güç Dinamikleri ve Karar Alma Süreçleri. Soylenti Dergi.
• Günay, G., & Bener, Ö. (2011). Kadınların Toplumsal Cinsiyet Rolleri Çerçevesinde Aile İçi Yaşamı Algılama Biçimleri. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergi̇si, 153(153).